Het Sternet getransformeerd

Het NAi wil in haar collectie meer aandacht besteden aan de recente, Nederlandse architectuurgeschiedenis en in het kader daarvan sprong het zogenaamde 'Sternet', in het oog als een typisch voorbeeld van een jong (naoorlogs) monument. Eind jaren zeventig, begin jaren tachtig zijn door de PTT vlakbij twaalf centrale stations in Nederland enorme expeditieknooppunten (EKP's) opgericht. Deze vormden het zogenaamde 'Sternet', een netwerk voor de postdistributie per spoor. Het was voorheen een ensemble: verspreid over Nederland, maar verbonden door het netwerk, locatie en bouwtypologie. In 1992 stopte de PTT met het vervoer van post per trein, waardoor deze bedrijfsgebouwen buiten gebruik werden gesteld. Het NAi gaf drie ontwerpbureaus; SeARCH, United Architects en One Architecture, de opdracht een ontwerp te maken voor een nieuwe bestemming van deze gebouwen.

In overleg met de werkgroep NAi Sternet zette SKOR naast deze drie ontwerpopdrachten door het NAi, een traject uit voor een aantal kunstopdrachten, waarvoor de kunstenaars: Gerard Holthuis, Barbara Visser en Sean Snyder zijn uitgenodigd. De discussie over jong stedelijk erfgoed is er bij gebaat om niet alleen (historische) feiten op tafel te leggen, maar ook de verbeelding aan te spreken ten aanzien van de niet vanzelfsprekend gewaardeerde architectuur van de jaren zeventig en tachtig. Niet alleen de gebouwen zelf en hun typologie; ook hun positie aan het spoor, het netwerk van de twaalf stations (Sternet), hun verhouding tot de omgeving, hun gebruikswaarde in verleden, heden en toekomst, hun toekomstige verdwijning etc. en tevens de vraagstelling van het NAi, zal onderwerp zijn voor de kunstenaars. De kunstwerken in de gebouwen, destijds in opdracht van de PTT specifiek voor die plekken gemaakt, kunnen er een rol in spelen.

Het project omvatte naast de ontwerpen van de architecten en de projecten van de kunstenaars (die resulteren in een aantal permanente kunstwerken), een reeks publieke rondetafelgesprekken, een tentoonstelling in het NAi in Rotterdam (zomer 2004).
Het tijdschrift 'De Architect' bracht bij het juli/augustusnummer een speciale bijlage over 'Sternet' uit.

De eerste debatmiddag bij de tentoonstelling vond zaterdag 25 september 2004 plaats en had als thema:
'Afgeschreven erfgoed? Op zoek naar een nieuwe benadering van behoud'.

Barbara Visser

In een brief aan 29 architecten en beeldend kunstenaars die destijds betrokken zijn geweest bij de realisatie van een of meerdere EKP’s, stelt Barbara Visser dat een ‘statement’ van haar kant over het Sternet ‘niet slechts aanmatigend, maar wellicht zelfs beledigend’ is tegenover de nog levende architecten en kunstenaars die er oorspronkelijk aan gewerkt hebben.
Visser legt de makers de volgende vraag voor: “Als u de mogelijkheid had om hetgeen u gemaakt heeft voor deze EKP's te veranderen, verbeteren, helemaal overnieuw te doen, uit te wissen of er iets aan toe te voegen, wat zou dat dan zijn???? .
Hoewel de vraag filosofisch bedoeld is, gaan de betrokken architecten en kunstenaars in hun reacties er vaak juist letterlijk op in. De brieven bevatten meestal de boodschap: gedane zaken nemen geen keer, het leven gaat verder. Met de verdwijning van de functie van de postdistributiegebouwen lijkt ook hun bestaansrecht verloren.

Gerard Holthuis

Filmmaker Gerard Holthuis reisde in april en mei van dit jaar per trein naar de stations van het Sternet. Hij maakte geen film, maar zocht naar mogelijke aanknopingspunten voor een film. Hij liet zich daarbij niet leiden door de feitelijkheden van de EKP’s, maar ging instinctief op onderzoek uit en liet zich inspireren door de gebouwen, door de omgeving en liet zijn fantasie de vrije loop.

Sean Snyder- Skopje herrezen

Sean Snyder kwam - op zoek naar een aansprekende parallel voor STERNET - in Skopje (Macedonië) terecht. Nadat Skopje eind jaren zestig desastreus is getroffen door een aardbeving, is deze stad in de jaren zeventig op instigatie van de Verenigde Naties en op basis van een masterplan van Kenzo Tange op monumentale wijze herbouwd. Het centraal station - in het plan van Tange bedoeld als het kloppend hart van de stad en haar infrastructuur ­ - blijkt een misrekening die niet onder doet voor het Sternet. Tegenwoordig rijdt er dagelijks nog maar één trein: de trein vanuit Belgrado naar Skopje en terug. Het postdistributiecentrum onder het station lijkt het kloppend hart van de stad geworden. Kan deze omkering van het Sternet antwoord geven op de door STERNET opgeroepen vragen en voegt het nieuwe vragen aan het debat toe?