kunstenaar: Ingeborg Meulendijks
locatie: Delfshaven,
opdrachtgever: Zorg voor Ouderen

Multireligieus stiltecentrum voor een multiculturele stad

In Oud-Delfshaven, een multiculturele wijk van Rotterdam heeft Ingeborg Meulendijks voor de nieuwbouw van verpleeghuis Zorg Compas een stiltecentrum ontworpen. De kunstopdracht die voor het stiltecentrum werd geformuleerd, vroeg om een herinterpretatie van het begrip ‘sacrale ruimte’ in een multiculturele samenleving. In een hedendaags verpleeghuis, waar mensen met verschillende religieuze tradities leven en werken en waar ze worden geconfronteerd met existentiële vragen, vervult een stiltecentrum een belangrijk plek. Het moet een toegankelijke plaats zijn waar mensen met een Hindoeïstisch, Islamitisch, Christelijk, Joods en Boeddhistisch geloof, rust en geborgenheid kunnen vinden voor inkeer en gebed, waar iedereen verschillend én hetzelfde is. Om grip te krijgen op de situatie voerde Meulendijks veel gesprekken met de toekomstige gebruikers van het stiltecentrum onder wie priesters en geestelijke voorgangers uit verschillende religies. Binnen het verpleeghuis werd een speciale werkgroep in het leven geroepen bestaande uit bewoners, directieleden, geestelijke verzorger, fysiotherapeute, begeleiders en vrijwilligers die de multiculturele samenstelling van Oud-Delfshaven vertegenwoordigen.

Stiltecentrum Zorg Compas is vanaf begin maart 2009 open

Ingeborg Meulendijks
Zorg Compas

Fotografie: Gert Jan van Rooij

Drie principes
Ingeborg Meulendijks had bij het ontwerp van de ruimte een ideaal voor ogen. Omdat er in onze maatschappij weinig ruimte is voor bezinning, wilde zij letterlijk en figuurlijke ruimte scheppen voor stilte en contemplatie midden in een bedrijvig verpleeghuis in multicultureel Delfshaven. In de vormgeving en keuzes van de materialen ging zij uit van drie principes: soberheid, natuurlijke schoonheid en innerlijke structuur. Soberheid staat voor Meulendijks voor verstilling, ingetogenheid en een afwezigheid van prikkels. Natuurlijk schoonheid staat voor het gebruik van herkenbare vormen en materialen die de natuurlijke elementen vertegenwoordigen en tekens van groei, leven en tijdloosheid dragen. Zo is er bijvoorbeeld gebruik gemaakt van hout (bamboe), steen, metaal en water. Het principe van het intact houden van de innerlijke structuur is zichtbaar in bijvoorbeeld de drijfsporen in het massief zilver van de liturgische objecten, de houtverbindingen van de meubels en in het parket waarin de bamboeknopen zichtbaar zijn.

Ingrepen in de bestaande architectuur
Omdat een sacrale ruimte eerst en vooral een ervaringsruimte is waarbij schoonheid de boventoon voert, waren ingrepen in de bestaande architectuur noodzakelijk. Bij de entree liet Meulendijks een nis bouwen met de functie van een voorportaal of transitruimte, zoals de narthex in kerkelijke architectuur, die de overgang van bedrijvigheid naar stilte markeert. Een waterbron met zacht stromend water overstemt omgevingsruis. De rituele wasruimte is toegankelijk gemaakt. Een natuurstenen waskom en een mozaïek van kiezelstenen verwijzen naar Islamitisch gebruik. Op de plaats waar de tegelvloer overgaat in de bamboehouten vloer, ligt een natuurstenen dorpel waarin het woord ‘open’ is gebeiteld.

Universele elementen
In het ontwerp van de ruimte legt Ingeborg Meulendijks de nadruk op universele vormen die in verschillende culturen en tradities overeenkomen. Belangrijk en terugkerend motief zijn de cirkel en de koepel als symbool voor de geest. In het plafond zijn koepelvormige uitsparingen verwerkt, verwijzend naar de mandala en hemellichamen. In de houten vloer is een cirkel ingelegd die dienst doet als windroos met een indicatie van het magnetische Noorden en de positie van Mekka.

Liturgische objecten
Om elke religieuze traditie de mogelijkheid te geven het stiltecentrum specifieker in te vullen, zijn meubelen en liturgische objecten ontworpen. Hierbij is rekening gehouden met functionaliteit en specifiek religieus gebruik, maar is ook weer gezocht naar universele vormen. Meulendijks ontwikkelde in samenwerking met verschillende ambachtslieden en ontwerpers onder wie edelsmid en vormgever Pascal de Caluwe, drie tafels op wielen van massief bamboe, te gebruiken als altaar en (lees)tafel, kamerschermen op wielen van massief bamboe, te gebruiken als mobiele wand om privé-ruimte te creëren, een broodschaal, beker en kandelaar van massief zilver, altaarkleden, een kruisbeeld (Christendom), gebedsmatten (Islam, Hindoeïsme) en een schaal met daarin het AUM-symbool (Hindoeïsme, Boeddhisme). Ook werden anachronistische details toegepast, niet om het verleden te actualiseren maar om elk begrip van tijd te doen vervluchtigen.

www.stiltecentrumzorgcompas.nl
www.ingeborgmeulendijks.nl