LOKO/09: Solide grond. Draagvlak voor kunst in de openbare ruimte

LOKO/09: Solide grond. Draagvlak voor kunst in de openbare ruimte

13 oktober 2009

De beweegredenen om kunst in de openbare ruimte te realiseren lopen nogal uiteen. Waar kunstenaars en bemiddelaars belangen zien in het behoeden van oorspronkelijke ideeën en autonomie in de publieke ruimte, zijn opdrachtgevers meer gericht op participatie, sociale cohesie of een nieuw icoon voor hun dorp, stad of buitengebied. Bij het publiek roept een kunstwerk soms weerstand op.

Hoe zou het ideale ontstaans- en besluitvormingsproces eruit kunnen zien, waarbij alle betrokkenen zich gerepresenteerd voelen? Wie spelen er allemaal mee in dit veld, hoe verloopt het besluitvormingsproces, wie hebben er inspraak en welke doelstellingen wil men verwezenlijkt zien? En welke rol speelt het (toekomstig) publiek bij het tot stand komen van het kunstwerk en het functioneren ervan in de publieke ruimte? Kortom, hoe gaat het creëren van draagvlak in zijn werk?

Het programma van LOKO/09 (Landelijk Overleg Kunst in Opdracht) belicht deze vragen vanuit het standpunt van opdrachtgevers (veelal overheden en woningcorporaties), bemiddelaars en last but not least beeldend kunstenaars.

.........................................................................

LOCATIE
LOKO/09, Schouwburg Almere
Esplanade 10
1315 TA Almere
036 8455888

AANMELDEN
Via e-mail naar: ad@skor.nl of 020-6722525, o.v.v. LOKO/09 met vermelding van uw naam, adres, woonplaats, telefoonnummer en e-mailadres.
Geef in uw e-mail aan wat uw eerste en tweede keuze (indien vol) van middagprogramma’s A-E is.
Kosten: 95 euro / 25 euro voor studenten.
Na aanmelding ontvangt u een bevestiging en een factuur.

MEER INFORMATIE
SKOR, Véronique Hoedemakers, Veronique.hoedemakers@xs4all.nl , tel.: 035-5423849/06-40622921

................................................................................

PROGRAMMA LOKO/09, 13 OKTOBER 2009

Ochtendgedeelte van 10.00 – 12.30 uur

Het ochtendprogramma is plenair en bestaat uit lezingen, projectpresentaties en een gesproken column.

9.30 uur Ontvangst

10.00 uur Opening programma door dagvoorzitter Peter de Rooden

10.10 uur Welkomstwoord door wethouder Adri Duivesteijn

10.25 Keynote sprekers: Martina Reuter en Wolfgang Zinggl van de Oostenrijkste kunstenaarsgroep Wochenklausur over hun werk en de problematiek rond kunst en openbare ruimte in relatie tot draagvlak.

11.05 Case study 1: Een draaiend huis in Tilburg, van John Körmeling

11.40 ‘De consensus voorbij’, lezing door Markus Miessen

12.20 Column door Gabriel Lester
Lunch

................................................................

Middaggedeelte van 13.30 – 18.00 uur

Een gevarieerd parallel programma met lezingen en presentaties door theoretici en kunstenaars over concrete projecten en de eigen kunstpraktijk in relatie tot ‘draagvlak’. Daarna korte presentaties van projecten door kunstenaars/ontwerpers.

13.45 - 15.30 uur simultaansessies (lezingen, presentaties, gesprekken en locatiebezoek)

A. S.M.A.K. Gent, projecten in de stad: Moscou-Bernadette

B. Titia Bouwmeester over haar project Verhalenkeuken

C. Case study 2: Land Art in Flevoland: Exposure van
Antony Gormley

D. Saskia Janssen en de intrinsieke waarde van de kunstenaar

E. Museum De Paviljoens als projectontwikkelaar van SITE2F7

15.45 – 16.30 uur korte presentaties van eigen projectvoorstellen die kunstenaars/ontwerpers graag verwezenlijkt zouden zien worden & lounge
16.30 – 18.00 uur borrel

...............................................................................

TOELICHTING OCHTENDPROGRAMMA

Keynote sprekers: Martina Reuter en Wolfgang Zinggl van de Oostenrijkste kunstenaarsgroep Wochenklausur over hun werk en de problematiek rond kunst en openbare ruimte in relatie tot draagvlak. De Oostenrijkse kunstenaarsgroep Wochenklausur ontwikkelt op locatie en op uitnodiging van kunstinstellingen sociaal- politieke interventies. Zij hebben een omvangrijk oeuvre en een flinke dosis ervaring opgebouwd. Zo organiseerden ze in Den Haag Transvaal naar aanleiding van de stadsvernieuwingsproblematiek een discussieprogramma, en realiseerden ze in het Ierse Limerick een tijdelijke bioscoop voor immigranten. LOKO nodigde hen uit om enkele van hun projecten te presenteren als opmaat voor een gesprek/lezing waarin zij hun visie op kunst en openbare ruimte geven, en de relatie met het sociale en politieke. Besluitvormingsprocessen, positionering en strategieën komen aan de orde vanuit de toelichting die zij op hun eigen praktijk geven en het beleid dat Wochenklausur hanteert. Presentatie door Martina Reuter en Wolfgang Zinggl van Wochenklausur.
http://www.wochenklausur.at

Case Study 1. Een draaiend huis in Tilburg van John Körmeling
Het kunstwerk Draaiend Huis staat nu een dik jaar op de Hasseltrotonde in Tilburg en nog steeds wordt er dagelijks over gesproken. Vanuit de hele wereld kwamen er lovende reacties, maar in de stad blijft de kritiek niet van de lucht. Het huis is al twee keer gekraakt maar draait nog steeds fier zijn rondje. Als het aan de lokale Lijst Smolders ligt komt het op Marktplaats.nl te staan als deze partij de verkiezingen wint, maar het doel is bereikt. Een spraakmakende entree voor deze Brabantse stad.
Betrokkenen zullen uitgebreid de ins en outs van dit project belichten. Een project dat niet alleen Körmeling zelf maar ook alle mogelijke betrokkenen bijna tien jaar lang bezig hield. Had de kritiek na zo’n uitvoerig traject toch nog voorkomen kunnen worden? Met medewerking van John Körmeling, Gerdi Beks, beleidsmedewerker KORT gemeente Tilburg en Atty Bax, adviseur en projectleider Brabants Kenniscentrum Kunst en Cultuur.
www.kunstbuitenbinnentilburg.nl/content/draaiend-huis
www.johnkormeling.nl

‘De consensus voorbij’, lezing door Markus Miessen
In zijn boek The Violence of Participation (Sternberg Press, 2007) beargumenteert Miessen dat het concensusmodel zijn beste tijd heeft gehad. Participatie wordt ten onrechte vaak verstaan als een romantisch concept van solidariteit en harmonie, terwijl het volgens Miessen idealiter gaat om het in kaart brengen van en zich vervolgens begeven in een conflictueus krachtenveld, door kritische outsiders. In de praktijk van architectuur, stedenbouw en de inrichting van de openbare ruimte, sterk georganiseerd door instituties die beogen het algemeen belang te dienen, biedt deze zienswijze verfrissende aanknopingspunten. In polderend Nederland misschien zelfs eens te meer.
www.studiomiessen.com
wwww.noffice.eu

Column: Gabriel Lester over draagvlak in relatie tot opdrachtgeverschap
Over besluitvormingsprocessen rond inspraak- of participatieprojecten en het perspectief van de kunstenaar hierin.

TOELICHTING MIDDAGPROGRAMMA

A.
S.M.A.K. Gent, projecten in de stad: Moscou-Bernadette
Het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst (S.M.A.K.) in Gent hecht eraan zich voortdurend tot haar stad te verhouden. Het museum doet dit via grote tentoonstellingen maar bovenal door zich openlijk de vraag te stellen wat de rol van het museum en de plaats van de kunstenaar in de publieke ruimte is. Samen met de Dienst Kunsten van de stad Gent en de vzw Nucleo is S.M.A.K. langdurige projecten gestart in de wijken Moscou (in de deelgemeente Gentbrugge) en Bernadette (in het aangrenzende Sint Amandsberg). De kunstenaars worden binnen deze langdurige samenwerking niet instrumenteel ingezet in maatschappelijke processen. Bart Lodewijks maakte krijttekeningen op buitengevels maar ook in de woningen. De intense werkperiode voor zowel Lodewijks als de wijkbewoners heeft geresulteerd in een waardevolle ervaring die voor beide partijen niet meer weg is te denken. Pierre Muylle van S.M.A.K. en Bart Lodewijks spreken over actuele, conceptuele kunst in de niet-museale omgeving en het creëren van draagvlak hiervoor.
www.bernadettje.wordpress.com
www.gent.be/dienstkunsten
www.nucleo.be
www.moscou.wordpress.com
www.smak.be

B.
Titia Bouwmeester, Verhalenkeuken.
Titia Bouwmeester vormt samen met Ted van Leeuwen sinds 2004 het kunstenaarscollectief 5eKwartier. Bijzonder aan hun werkwijze is dat zij – gedreven vanuit een fascinatie voor het sociale - ruimschoots de tijd nemen om voeling met een bepaalde plek en diens gebruikers te krijgen, voordat zij er een project beginnen. De vaak ad-hoc gerichte werkwijze – een bekend fenomeen als het gaat om community art - draaien zij als het ware om. De projecten wortelen in de lokale context. Het 5eKwartier werkt nauw samen met maatschappelijke partners zoals onderwijs, welzijn en wooncorporaties. De projecten duren vaak minimaal een jaar en bestaan uit deelprojecten die uitgevoerd worden door verschillende kunstenaars onder leiding van Titia Bouwmeester. Een project gaat in de kern om het ensceneren van ontmoetingen waarbij cultureel erfgoed, bijvoorbeeld in de vorm van verhalen of muziek, wordt gecommuniceerd aan een breed publiek.
Aan de hand van het project Verhalenkeuken dat zij in 2008 opstartte licht Titia Bouwmeester haar manier van werken toe.
www.5ekwartier.nl

C.
Case Study 2. Land Art in Flevoland: Exposure van Antony Gormley
De nieuwe polder van Flevoland bood vanaf de jaren zeventig voldoende ruimte voor de realisatie van vijf grootschalige Land Art projecten zoals Observatorium (1971-1977) van Robert Morris bij Lelystad en De Groene Kathedraal (1978-1996) van Marinus Boezem in Almere. In 2010 wordt op de Strekdam in Lelystad het zesde landschapskunstwerk voor Flevoland voltooid: Exposure. Dit kunstwerk van de Britse kunstenaar Antony Gormley bestaat uit een stalen constructie van 1782 staalknopen en stelt een meer dan 25 meter hoog menselijk figuur voor die hurkend over het Markermeer uitkijkt. In maat en impact ligt Exposure in het verlengde van Gormley's grotere projecten als Angel of the North (1998).
De constructie van Exposure zelf is complex maar ook het gehele realisatietraject. Dit grootschalige project kent met alle betrokken partijen zoals beleidsmakers, overheden, inwoners van Lelystad en de kunstenaar, een grote mate van complexiteit met betrekking tot het besluitvormingsproces en financiering. Betrokkenen doen tijdens LOKO/09 hun verhaal.
www.antonygormley.com
www.lelystad.nl/nl/Gemeente/Vrije_tijd_en_toerisme/Landschapskunstwerk.html

D.
Saskia Janssen en de intrinsieke waarde van de kunstenaar
Beeldend kunstenaar Saskia Janssen staat bekend vanwege haar samenwerkingsprojecten op locatie met specifieke groepen mensen. Bijvoorbeeld sociaal gebonden groepen, maar ook beroepsgroepen of leeftijdsgroepen. Zo werkte ze samen met bouwvakkers uit de Oekraïne of Amsterdamse harddrug-gebruikers. Haar persoonlijke doel daarbij is een bepaalde situatie, die dat tot dan toe niet is, zichtbaar te maken. Met het intensieve contact dat Saskia Janssen tot stand brengt streeft ze een tastbaar artistiek resultaat na. Dat kan in uiteenlopende mediavormen worden vastgelegd (foto, film, tentoonstelling, installatie, performance).
Saskia Janssen reflecteert vanuit haar eigen praktijk op het thema draagvlak. In haar kunstenaarschap toont zij een authentieke houding ten opzichte van het werken met de verschillende groepen. De participerende werkwijze ligt diep verankerd in haar werk, en komt voort uit een intrinsieke houding jegens deze samenwerking. Kan een goed kunstwerk, interventie of actie waarbij participatie door een niet-kunstenaarspubliek aan de orde is, alleen tot stand komen bij die kunstenaars wiens natuurlijke werkwijze het is om met anderen samen te werken? Dus niet vanuit een voor de gelegenheid aangewende werkwijze? Of is dit een mythe?
www.saskiajanssen.com

E.
Museum De Paviljoens als projectontwikkelaar van SITE2F7
SITE2F7 is een kavel zonder bestemmingsplan in het verder zo zorgvuldig ingetekende stadshart van Almere. Het is een tijdelijke thuishaven voor jongerenhuisvesting, een bouwopslag, een VMBO dependance en Museum De Paviljoens. Een rafelrand met ongekende mogelijkheden voor de toekomst. Museum De Paviljoens onderzoekt samen met kunstenaars, bewoners, architecten en wetenschappers de potentie van SITE2F7.
Voor het SITE2F7 FESTIVAL 2009 onderzocht kunstenaar Sarah van Sonsbeeck de stilte van het gebied. Het stilste punt conserveerde zij voor de toekomstige stedenbouwkundigen in een glazen kubus: Eén kubieke meter stilte (2009) als nieuwe maateenheid voor de planning. Architect Anne Holtrop liet zich inspireren door de ‘wenspaadjes’, de shortcuts die door SITE2F7 lopen. Een fragment van dit padenstelsel gebruikte hij als grondplan voor zijn Trail House (2009).
Annick Kleizen, curator tentoonstellingen en Eva van Diggelen, curator site specific projecten en land art van Museum De Paviljoens, zullen tijdens een rondleiding op SITE2F7 de projecten van Sarah van Sonsbeeck en Anne Holtrop bezoeken en dieper in gaan op opdrachtgeverschap in dit tussengebied.
www.depaviljoens.nl

Korte projectpresentaties door kunstenaars & lounge.

.............................................................................

KORTE BIOGRAFIEEN

Wochenklausur
Sinds 1993 ontwikkelt het kunstenaarscollectief Wochenklausur concrete voorstellen gericht op kleine, doch effectieve verbeteringen voor sociale en politieke tekortkomingen. Zij doen dit op uitnodiging van verschillende kunstinstellingen. Het gaat bij de uitvoering van deze voorstellen niet langer om vorm, maar komen tot uiting in maatschappelijke interventies.

John Körmeling
Architect en beeldend kunstenaar John Körmeling (1951) is de ontwerper van het Nederlandse paviljoen op de Wereldtentoonstelling van 2010 in Shanghai. Hij studeerde Architectuur aan de Technische Universiteit van Eindhoven. In binnen- en buitenland maakte hij naam met zeer opvallende projecten.

Antony Gormley
Beeldend kunstenaar Antony Gormley studeerde in Cambridge archeologie, antropologie en kunstgeschiedenis. Hij vervolgde zijn studieperiode later aan de Central School of Art, Goldsmiths College en de Slade School of Art. In zijn oeuvre heeft hij het thema van het menselijk lichaam in de beeldende kunst een geheel nieuwe dimensie gegeven.

Markus Miessen
Markus Miessen (1978) is een architect, ‘spatial consultant’, onderzoeker en schrijver. In 2002 richtte hij Studio Miessen op, platform voor ruimtelijke strategie en culturele analyse, en gericht op het nadenken over en bieden van verandering als het gaat om ontwerp, strategie en beleid. Kernbegrippen voor dit bureau zijn verandering en Hij heeft diverse publicaties op zijn naam staan waaronder Did Someone Say Participate ? (2007).

Titia Bouwmeester
Titia Bouwmeester is regisseur en beeldend kunstenaar. Haar theaterachtergrond dateert uit 1994. Vanaf die tijd werkte zij bij verschillende jeugdtheatergezelschappen en was zij o.m. artistiek leider van Dogtroep. Vanaf 2004 werkt zij meer documentair, gebruikmakend van video en film.

Saskia Janssen
Saskia Janssen (1968) is beeldend kunstenaar en Studeerde aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag (1990–95) en volgde van 1996-1997 een werkperiode aan de Rijksakademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam. Als docent is zij o.a. verbonden aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam.

Gabriel Lester
Gabriel Lester (1972) maakt totaalkunst waarin film, drama, muziek en ritmiek een belangrijke rol spelen. Hij begon ooit als rapper en volgde de afdeling audiovisuele kunsten op de Academie Sint Joost in Breda en de Hogeschool Sint Lucas in Brussel. In 2000 rondde hij de Rijksakademie in Amsterdam af.

Peter de Rooden
Peter de Rooden (1964) was als programmamanager bij Kunst en Cultuur Noord-Holland verantwoordelijk voor diverse manifestaties op locatie, zoals Van IJ tot Zee (2001 en 2002), Kaap Helder (2003) en Orbino (2006-2008). In 2005 was hij mede-organisator van het symposium Plannen met Verbeelding over culturele planologie. Sinds 2008 werkt De Rooden bij Stroom Den Haag als ontwikkelaar kunst en publiek domein. Hij organiseerde het bunkerkunstproject ‘Dunepark’ van Cyprien Gaillard (2009) en begeleidt kunstprojecten in de stad als onderdeel van het meerjarige programma ‘Foodprint, voedsel voor de stad’. Naast zijn werk bij Stroom is De Rooden actief als beeldend kunstenaar.

......................................................................

ADRES EN ROUTE
LOKO/09, Schouwburg Almere
Esplanade 10
1315 TA Almere
036 8455888

Auto
U volgt eerst centrum Almere-Stad. Vervolgens houdt u richting ziekenhuis aan. Dan volgt u de borden richting Hospitaalgarage of u rijdt door naar de Schippergarage. Schouwburg Almere is rechtstreeks bereikbaar via beide parkeergarages. De schouwburg ligt aan de Esplanade, de boulevard bij het Weerwater. U kunt in de parkeergarages bij de slagbomen met uw creditcard betalen. Op deze manier hoeft u niet te wachten in de rij bij de betaalautomaat.
Voor uw navigatiesysteem toetst u bij 'bestemming' in Koetsierbaan of Hospitaalweg.

Openbaar vervoer
Stap uit op station Almere Centrum. Vervolgens neemt u bus 1 of 3 (richting Almere-Haven), bus 2 (Gooisekant) of bus 4 (Almere Poort) en stapt u uit bij de Passage. Vanaf daar loopt u de Zoetelaarpassage in (ingang Vodafone/Sickman) tot aan het einde (DooWorld/Mediamarkt). Hier slaat u links af. Aan het einde van het gebouw ziet u rechts aan het water Schouwburg Almere liggen.
Voor reistijden en routes verwijzen wij naar www.openbaarvervoer.nl

Redactie: Atty Bax, Nils van Beek, Jeroen Boomgaard, Ella Derksen, Eva van Diggelen, Liesbeth Jans, Ellen Klaus, Macha Roesink, Hermelinde van Xanten.
Initiatiefnemers: Museum de Paviljoens, Gemeente Almere, SKOR (Stichting Kunst en Openbare Ruimte)
Organisatie: Véronique Hoedemakers, Ellen Klaus.
Met dank aan Adri Duivesteijn en Janica Kleiman (Gemeente Almere), Macha Roesink en Eva van Diggelen (Museum De Paviljoens) en de redactie.