Liesbeth Melis
OPEN 3 Redactioneel

Steeds vaker zien we dat kunstenaars aansluiting zoeken bij de werkelijke behoeftes en verlangens van mensen. De laatste Documenta in Kassel stond zelfs volledig in het teken van het engagement, veelal vanuit een onvrede met de globale markteconomie. Het is een engagement met een sterk politiek getinte lading. In de kunst en (semi-)openbare ruimte is engagement een voorwaarde om tot een goed werk té kunnen komen. Zonder dat blijft het kunstwerk in de context van die specifieke plek en functie te vrijblijvend en roept het meer vragen op dan dat het zichzelf verklaart. Het stellen van vragen zoals voor wie is het werk bedoeld en wat zou het voor die gebruiker kunnen betekenen is dan ook absoluut noodzakelijk. In dit derde nummer van «Open» staan kunstwerken centraal die gerealiseerd zijn in verpleeghuizen voor een specifieke doelgroep, namelijk dementerenden. Dit vereist van de kunstenaar een engagement, dat niet modieus is, maar voortkomt uit een diepe betrokkenheid met degene voor wie het bedoeld is. Sinds enkele jaren is er een duidelijke kentering in de zorg voor psychogeriatrische patiënten, bij wie het geheugenverlies het meest kenmerkend is. Dit veroorzaakt bij de bewoners van verpleeghuizen veel verwarring, desoriëntatie en gevoelens van ontheemding. De zorg in verpleeghuizen verschuift steeds meer van een op efficiency gebaseerde zorg, gedacht vanuit de verpleging, naar een zorg waar veel sterker tegemoet wordt gekomen aan de psychische en emotionele behoeftes van de patiënt. Architectuur en beeldende kunst sluiten nauw aan bij deze ontwikkeling en in sommige gevallen stimuleren ze deze waarschijnlijk zelfs. De werking van het geheugen, het steeds meer gaan vergeten en uiteindelijk het terugvallen op de allervroegste kinderjaren is een aangrijpend gegeven voor veel kunstenaars. Het stimuleert hen na te denken over het leven in een verpleeghuis en de betekenis van een werk op die plek. Door met dit gegeven aan het werk te gaan zijn de afgelopen jaren kunstprojecten ontstaan, die bijdragen aan het verbeteren van de leefomstandigheden van dementerenden, zoals het creëren van een zo groot mogelijk gevoel van veiligheid, van ‘thuis’ zijn op een plek, waardoor zij hun laatste levensdagen in een relatieve rust kunnen slijten. In dit nummer treft u voorbeelden aan van kunstwerken, die door het voormalige Praktijkbureau Beeldende Kunstopdrachten van de Mondriaanstichting en nu SKOR, zijn gerealiseerd en die ingaan op de belevingswereld van de patiënten. Wat vooral duidelijk wordt is dat ondanks de diep gevoelde betrokkenheid van de kunstenaar en de opdrachtgever het verlangen naar een ‘goed’ kunstwerk vaak op gespannen voet staat met een werk dat de doelgroep aanspreekt.