Commentaar vanaf de zijlijn Toekomst Amstelland

Commentaar vanaf de zijlijn
Toekomst Amstelland

Amstelland steekt als een taartpunt het zuiden van Amsterdam in en is via de Amstel verbonden met het hart van de stad. Het is voor veel Amsterdammers een achtertuin waar ze graag een rondje fietsen, wandelen, roeien of schaatsen. Amstelland geeft ook een klassiek beeld van Nederland: laag gelegen polders, hoge dijken, water en koeien in de wei. Het is een beeld dat we graag willen behouden, maar waar aan alle kanten stukjes van afgeknabbeld worden. Een woonwijkje, een golfbaan - alles bij elkaar vormen ze een bedreiging. Daar komt bij dat het voor de boeren steeds moeilijker is een economisch rendabel bedrijf te voeren en de koeien in de wei te houden. Kortom, het vertrouwde beeld van Amstelland dreigt te verdwijnen.
Tegen deze achtergrond ging in 2002 het project Toekomst Amstelland van start. De betrokken gemeenten probeerden gezamenlijk tot afspraken te komen om de groene ruimte van Amstelland te behouden. Bewoners, betrokkenen, beleidsmakers, ondernemers, historici en kunstenaars discussieerden over de mogelijkheden en deden in totaal 133 voorstellen voor projecten die de landschappelijke kwaliteit van het gebied ondersteunen en versterken.

Culturele onderstroom
Voor Toekomst Amstelland werd een culturele onderstroom bedacht, die ‘de creativiteit aanspreekt en daardoor uitnodigt om buiten de gebaande paden te treden’. In overleg met SKOR en het AFK werden vier kunstenaars(groepen) uitgenodigd. Aan de kunstenaars werd gevraagd met een uitvoerbaar ontwerp een bijdrage te leveren aan de visieontwikkeling, eventueel expliciet te reageren op een van de door bureau H+N+S ontwikkelde toekomstscenario’s of een nieuw scenario te introduceren. Meer dan de scenario’s bleken het proces, de discussiebijeenkomsten en het gebied zelf inspirerend voor de kunstenaars. Toegankelijkheid, beleving en planologie vormden de belangrijkste thema’s in hun bijdragen.
Jan Dietvorst maakte een film over Amstelland. Als in een klassieke antropologische documentaire brengt hij Amstelland in beeld: het leven zoals het is, een gesprek met de boer, een kritisch commentaar en een visie op de toekomst. Hoewel velen het als natuur ervaren is het huidige Amstelland slechts een fase in de geschiedenis en een gevolg van inpoldering, veenwinning en landbouw. De natuurlijke staat van Amstelland is een waterrijk, ontoegankelijk moerasgebied. Dietvorst stelt voor te stoppen met bemalen en van Amstelland weer een beperkt toegankelijk waterrijk gebied te maken, ondoordringbaar als een oerwoud. Dit lijkt een radicaal voorstel maar het biedt een oplossing voor vele problemen die in Amstelland aan de orde zijn: vernatting, waterberging en toenemende vraag naar recreatiemogelijkheden. De kosten van onderhoud zijn bovendien beperkt.
Stichting G.A.N.G. nam de ontoegankelijkheid van Amstelland als uitgangspunt. In vroeger tijden was Amstelland voorzien van een netwerk van wandelpaden, bruggetjes en voetveren, nu kun je een groot deel van het gebied alleen van een afstandje zien. G.A.N.G. wilde de ontsluiting herstellen tot de situatie van 1870 (het oprichtingsjaar van Amstel bier), maar kreeg geen medewerking van de boeren in het gebied. De cirkelvormige polder de Ronde Hoep bleef alleen op afstand te bezichtigen. G.A.N.G. vertaalde dit naar een hoogwerker die gedurende een weekend uitzicht bood op de bijzondere polder. Voor het tweede deel van hun bijdrage koos G.A.N.G. de omgeving van de snelweg. De A9 vormt een fors obstakel in het plangebied en een blinde vlek voor planologen. Pal naast de A9 ontdekte G.A.N.G. een stukje bos dat in gebruik bleek als terrein voor wilde recreatie. Door een informatiebord bij de toegang te plaatsen en twee wandelroutes aan te geven realiseerde G.A.N.G. hier de Forest Show. De snelweg en directe omgeving zijn door de komst van deze Forest Show niet langer een obstakel, maar een interessant verblijfsgebied, geschikt voor dagrecreatie.
De Geuzen werden tijdens de discussiebijeenkomsten die ze bijwoonden vooral getroffen door het feit dat alle gebruikers van Amstelland hun eigen ideeën hebben over het gebied. Deze particuliere fantasieën komen maar ten dele overeen met de werkelijkheid; men romantiseert wat men wil zien en heeft last van alles dat niet in het plaatje past. De Geuzen ontwikkelden een cursus kijken: Looping the Hoep. Verschillende visies op het gebied passeerden de revue en de cursist wisselde tijdens deze virtuele tour steeds van perspectief. De deelnemers leerden het landschap aan te passen aan hun wensen en zelf onzichtbaar te worden door het gebruik van camouflagetechnieken. Looping the Hoep functioneerde als een caleidoscoop die steeds een ander beeld van hetzelfde gebied liet zien. Zo kan iedereen zijn eigen Amstelland beleven zonder anderen tot last te zijn.
Twee plannen uit de scenario’s en projectvoorstellen vormden de inspiratie voor Hester Oerlemans: geluidswallen en windturbines. Aan beide voegde ze een recreatieve functie toe. Door deze combinatie van functies is er toch ruimte voor nieuwe elementen in het volgeplande gebied. De geluidswal is tevens een parkeergarage waarin elke parkeerplaats een balkon of terras heeft met uitzicht op Amstelland. De recreant kan zodoende dicht bij het groengebied parkeren en hoeft geen stap te verzetten om ervan te genieten. Een extra toevoeging is een ingenieus carpoolsysteem waarbij een Amstellander en een Amsterdammer een auto delen. Ook het tweede voorstel van Oerlemans zorgt voor een efficiënte combinatie van functies. Met een uitzichtpunt of zweefmolen aan de basis wordt een windturbine niet alleen economisch interessant maar draagt ze ook bij aan de beleving van het landschap.
Ongunstige timing
Het uitgangspunt voor de kunstopdrachten was dat de kunstenaars een bijdrage zouden leveren aan de meningsvorming over de toekomst van Amstelland. De timing daarvoor was ongunstig. De vier ontwerpscenario’s waren al gereed toen de kunstenaars bij het project werden betrokken en de bijdrage van de kunstenaars werd pas gepresenteerd toen de andere partijen hun mening al hadden gevormd en besproken. De kunstprojecten werden gepresenteerd aan de beleidsmakers en het publiek tijdens een ‘belevingsweekend’ in juni. Het project Toekomst Amstelland liep toen al op zijn einde. Ook organisatorisch was de kunst weinig geïntegreerd in het geheel en volgde een eigen traject. De kans om meningen te beïnvloeden was dus gering. Volgens de projectorganisatie van Toekomst Amstelland hebben de kunstenaars echter wel degelijk bijgedragen aan meningsvorming en discussie en veel belangstelling gegenereerd voor het project. Bij SKOR overheerst echter het gevoel dat meer mogelijk was geweest, dat de rol van de kunst groter had kunnen zijn dan een frisse blik of kritisch commentaar vanaf de zijlijn wanneer de kunst eerder betrokken en beter geïntegreerd was in het project.

Projectgegevens
Opdrachtgever: De Stad bv
Deelnemende kunstenaars: Jan Dietvorst, G.A.N.G, De Geuzen, Hester Oerlemans
Locatie: Amstelland, Provincie Noord Holland
Jaar: 2002-2003

Deze tekst verscheen in de publicatie 'Kunst en ruimtelijke (ont)ordening', deel 1 van de reeks SKOR projectdocumentaties.