Nieuw planologisch instrument Nieuwe Marke in de Rijssenervallei

Het stadje Rijssen (gemeente Rijssen en Holten) en het oude brinkdorp Enter (gemeente Wierden) liggen in het stroomgebied van de Regge in Midden-Overijssel, tussen de Sallandse heuvelrug en de hoge gronden van oostelijk Twente. De Regge was ooit een natuurlijk kronkelende beek, die in het winterhalfjaar een brede strook bouwland onder water zette. Sinds de beeknormalisaties uit het midden van de vorige eeuw is het een afwateringskanaal voor de afvoer van het oppervlaktewater. Inmiddels is gebleken dat het gebied te weinig opslagcapaciteit voor water heeft en dat het landschap ecologisch en esthetisch erg is verarmd. Nu de landbouw krimpt en minder intensief wordt, is daarom een belangrijk deel van de huidige plannen er op gericht om grond die vrijkomt te benutten voor verbreding van de beekdalen en voor nieuwe natte heide, poelen, broekbosjes en houtwallen. In de landinrichtingsplannen van de Dienst Landelijk Gebied (DLG) wordt bovendien speciale aandacht besteed aan de herkenbaarheid van het landschap, de regionale identiteit en de bewustwording van landschapsecologische processen. Men denkt aan accenten en bijzondere plekken, maar ook gebiedsgerichte concepten en het betrekken van de plaatselijke bevolking bij de veranderingen in hun leefomgeving.
Om dit verder uit te werken en tot uitvoering te brengen is een werkgroep opgericht. Het gaat daarbij om twee landinrichtingsplannen, waarbij verschillende activiteiten tegelijk van start gaan. Als eerste staat het landinrichtingsplan Rijssen tussen de Holterberg en Rijssen op stapel. Voor de rest van de Reggevallei bij Rijssen en Enter wordt een lange termijn visie ontwikkeld. Samen met locale en regionale culturele instanties is SKOR uitgenodigd zitting te nemen in deze werkgroep.(1) Het brede scala aan activiteiten, van kleinschalige en concreet plastisch vormgegeven objecten tot grootschalige en meer abstracte conceptontwikkeling en communicatie met de bevolking, maken het voor SKOR aantrekkelijk er aan mee te werken.

Langzaam systeem
Vanwege de complexiteit van de opgave is in opdracht van de werkgroep een team van beeldende kunstenaars en landschapsarchitecten gevormd, dat bestaat uit vertegenwoordigers van het landschapsarchitectenbureau Alle Hosper (2), landschapsarchitect en beeldend kunstenaar Joost van Hezewijk (3) en beeldend kunstenaar Jeroen van Westen (4). Later is jurist en stedenbouwkundig adviseur Jan Winsemius van Bureau Middelkoop aan het team toegevoegd.(5) Grafisch ontwerper Pleun Vos, tenslotte, tekent voor een herkenbare huisstijl voor het project. Het team stelt voor om de aansluitingen van de zijstromen op de hoofdstroom van de Regge ieder een eigen functionele vormkarakteristiek te geven. Een deelgebied, de Rijssenervallei geheten, is als eerste aan de beurt en is op te vatten als een pilot voor deze aanpak. (6) De Rijssenervallei heeft van ouds geen aanwijsbare zijarm van de Regge, maar was bedekt met een veenpakket dat als een spons het water van de aanliggende hogere gronden opzoog en langzaam weer afstond aan de Regge. Deze vallei werd in ontginning gebracht, het veen werd afgegraven en de vallei kreeg een kunstmatig en snel afwateringssysteem. De DLG wil dit snelle afwateringssysteem echter weer veranderen in een systeem voor langzame opname en afgifte van water. Dit nieuwe systeem wordt in het plan van de DLG bovendien opgenomen in een nieuw vorm te geven ecologische verbindingszone.
Wat de vormgeving betreft wil het team iedere valse suggestie van natuurlijkheid in de nieuwe ingrepen vermijden. Op dat punt betekent het ontwerp een radicalisering van de aanpak van de DLG. De teamleden ontwierpen hedendaagse oplossingen voor de kruisingen van de beek met oude en nieuwe wegen en een spoorlijn. Ook ontwierpen ze nieuwe natte natuurgebieden, zoals bij de monding van de Elsenerbeek in de Regge. Ten behoeve van de communicatie over het plan stellen ze markeringen in het terrein voor, zoals solitaire bomen en stenen tafels. Tevens willen ze een fotoatlas samenstellen met karakteristieke beelden van het landschap en de stadsranden. Publicaties en publiciteit over de verbeelding van de Regge krijgen een herkenbaar gezicht met een eigen logo.

Privaatrechtelijke organisatie
Het meest verrassend is het voorstel voor de projectorganisatie. Om beleidsruimte te scheppen voor initiatieven van burgers en bedrijven wordt een nieuw planologisch instrument gelanceerd: de Nieuwe Marke (7). Met de bestaande planologische instrumenten als de landinrichting en het bestemmingsplan kunnen de nieuwe kansen voor het landschap namelijk niet voldoende benut worden. De landinrichting rondt af wat er aan ruilverkaveling, waterbeheer en infrastructuur is besloten, het bestemmingsplan legt vast welke activiteiten wel en niet zijn toegelaten maar legt geen verplichtingen op. De Nieuwe Marke wil een privaatrechtelijke organisatie zijn waarvan de leden zich verplichten om bepaalde taken te vervullen en de landschapskwaliteiten na te streven die de Nieuwe Marke samen met de gemeenten Rijssen en Wierden in een ‘landschapsplan’ zal vastleggen. Met dit plan willen de auteurs de ‘leesbaarheid’ van het landschap vergroten, onder meer door contrasten van hoog en laag, droog en nat en leeg en vol te versterken. De flanken van de hogere gronden worden dichter bebouwd, en de laagte van het voormalige veen wordt open en leeg gemaakt. Om het collectieve beheer van de ‘vallei’ te symboliseren en om te voorkomen dat de open ruimte dichtslibt met opstallen zullen een paar collectieve schuren worden gebouwd.
De ideeën voor de Elsenerbeek zijn inmiddels vervat in een officieel stuk van de landinrichtingscommissie, het Inrichtingsplan Elsenerbeek, dat in februari 2005 is vastgesteld. De oprichting van de Nieuwe Marke zal echter nog de nodige voeten in aarde hebben. De DLG moet als initiatiefnemer samen met de landinrichtingscommissie en de gemeenten Rijssen en Enter hiervoor voldoende draagvlak creëren, wat slechts zal lukken als de potentiële voordelen aannemelijk gemaakt kunnen worden.

Govert Grosfeld

1. De werkgroep bestaat uit vertegenwoordigers van onder andere de landinrichtingscommissie, de DLG, het Waterschap Regge en Dinkel, het Overstigt, Kunst en Cultuur Overijssel en SKOR.
2. Peter de Ruyter, Niels Hofstra en later Hilke Floris vertegenwoordigden in het projectteam het Bureau Alle Hosper. Eind jaren negentig had Alle Hosper c.s. in opdracht van de Kunstvereniging Diepenheim al eens een lange termijnvisie voor de bovenloop van de Regge ontwikkeld, getiteld ‘Diorama Diepenheim’ (1997, ongepubliceerd).
3. Joost van Hezewijk werd uitgenodigd vanwege zijn bijdrage aan het studieproject De Nieuwe Hollandse Waterlinie.
4. Auteur van o.a. het landinrichtingsproject ‘Was getekend de Runde’ in Zuidoost Drenthe, 1996-2005.
5. Jan Winsemius heeft bijgedragen aan het ontwikkelen van een nieuw planologisch instrument om particulier initiatief de ruimte te geven binnen de beleidsmatig gewenste landschappelijke doelen.
6. In mei 2003 diende het team het gezamenlijk rapport De verbeelding van de Regge, pilot Vennegraven in, dat inmiddels is geaccepteerd door de DLG (de opdrachtgever). Met de titel is al aangegeven dat het gaat om een idee voor de hele Regge en om een uitgewerkt plan voor een klein onderdeel van het stroomgebied in de Rijssenervallei. Zoals uit de titel blijkt wilden de teamleden de nieuwe waterloop in de Rijssenervallei aanvankelijk omdopen in ‘Vennegraven’, wat beter beantwoordt aan de kunstmatigheid dan de benaming ‘Elsenerbeek’. Deze laatste naam functioneerde echter al en is om praktische redenen gehandhaafd.
7. Dit wordt verder uitgediept in het rapport Nieuwe Marke in de Rijssener vallei, dat in oktober 2004 is uitgebracht.

Deze tekst verscheen in de publicatie 'Kunst en ruimtelijke (ont)ordening', deel 1 van de reeks SKOR projectdocumentaties.