Bouwen voor de leegte De uitbreiding van polder Mastenbroek

Polder Mastenbroek is een van de oudste polders in Nederland. De drooglegging begon al in 1364. De polder ligt in het westen van Overijssel en wordt omgeven door de plaatsen Kampen, Zwolle, Hasselt en Genemuiden. In 2001 werd hij door het rijk aangewezen als Belvédèregebied. Onderzoek naar de ontwikkelingen rondom de polder mondde uit in een structuurvisie, die in 2002 is gepresenteerd. Hierin wordt aangegeven hoe de toekomst er uit zou moeten zien. Binnen dit proces hebben de Provincie Overijssel en de betrokken gemeenten aan de beeldende kunst een rol toegekend.
In samenwerking met SKOR zijn in 2002 beeldend kunstenaars Sjaak Langenberg en Birthe Leemeijer uitgenodigd om een visie op de toekomst van de polder te formuleren. Birthe Leemeijer lanceerde in mei 2005 het parfum L’Essence de Mastenbroek . Het parfum bevat geuren uit Mastenbroek en is met behulp van een groep bewoners samengesteld. Sjaak Langenberg maakte samen met televisiemaker/ beeldend kunstenaar Theo van den Aker een film van 41 minuten over de uitbreiding van Polder Mastenbroek.(1)

Weidsheid
Langenberg merkt tijdens een excursie in 2002 dat de bevolking zeer verbaasd is over de plotselinge aandacht voor Mastenbroek dankzij de Belvédèrestatus. In het verslag over deze excursie schrijft hij: “Het rijk heeft op een schouder van een boer getikt en hem in het oor gefluisterd dat het land, waar hij al nietsvermoedend koeien laat grazen, uniek is�. De uniciteit zou zich, zo constateert hij, vooral uiten in “de weidsheid van het landschap�.
Die weidsheid wordt een sleutelbegrip voor Sjaak Langenberg. Uit de ideeënvorming rondom de structuurvisie blijkt dat de omliggende gemeenten duidelijk hun plannen hebben met de polder: uitbreiding van de VINEX-wijk Stadshagen, nieuwe ontsluitingswegen, bouw van een flink aantal kassen enzovoorts. Kortom de weidsheid, en daarmee het unieke karakter van de polder, wordt bedreigd.
De inwoners blijken zich aanvankelijk afwachtend op te stellen ten opzichte van de toekomst van hun polder. Tijdens gesprekken met bewoners hoort Langenberg naast vele defensieve ook enkele offensieve uitspraken. Een eigenaar van een landbouw-mechanisatiebedrijf zegt bijna terloops: “Waarom zouden wij de polder niet uitbreiden in plaats van grond af te staan aan al die gemeentes om ons heen.� Deze omkering en dus de uitbreiding van de polder wordt het vertrekpunt voor de kunstbijdrage van Sjaak Langenberg. Hij stelt voor om de bewoners over de horizon van Mastenbroek te laten kijken. De polder, met haar specifieke kenmerken als weidsheid en openheid, moet als een ‘marketinginstrument’ gaan functioneren om vastgeroeste patronen binnen de discussie ‘stad-platteland’ zoals die overal en ook zeker in Nederland wordt gevoerd, op de helling te zetten.
Als Langenberg voor het eerst in Mastenbroek komt is hij er nog maar tien minuten als RTV Oost hem al een interview afneemt. “Wat vindt u van de polder?�, word hem gevraagd. Bij het terugzien van het interview op televisie schrikt hij van de impact van de mediabeelden. Mede naar aanleiding van deze ervaring kiest hij dan ook voor het medium film om voorstellen en strategieën inzake de uitbreiding van polder Mastenbroek te formuleren. Voor het script, de regie en de productie werkt hij samen met Theo van den Aker.

Coöperatie
Een belangrijk onderdeel van de voorbereiding vormt, naast alle verkenningen in en nabij de polder, een brainstormsessie met enkele bewoners van Mastenbroek en deskundigen op het gebied van ruimtelijke ordening en landschapsarchitectuur. Onder hen medewerkers van de Landbouwuniversiteit Wageningen, het Ministerie van Landbouw, Visserij en Natuurbeheer, het Innovatienetwerk Groene Ruimte en Agrocluster, Alterra en de Dienst Landelijk Gebied. Er worden enkele werkgroepen samengesteld, die ieder een visie formuleren. De deelnemers worden uitgedaagd om in alle vrijheid over de uitbreiding van de polder na te denken en hun eigen grenzen daarbij te overschrijden. Een van de werkgroepen heeft zijn plannen speciaal voor de film verder uitgewerkt. De werkgroepleden stellen voor om een coöperatie op te richten waarbinnen boeren zich kunnen organiseren.(2) Deze coöperatie verkoopt geen grond aan projectontwikkelaars of omliggende gemeentes maar blijft de volledige ongedeelde eigenaar van de polder. Door eigenaar van alle grond in de polder te blijven, houden de boeren grip op de ontwikkelingen in hun gebied. Coöperatie Mastenbroek moet een boerenorganisatie worden die handelt in woonquota onder het motto ‘Bouwen voor de leegte’. Elke boer moet één hectare grond en zijn woonquotum van drie woningen inbrengen in de coöperatie. De boeren van de Coöperatie Mastenbroek behouden met het ontwikkelen van dit woonquotum een renderend, gemengd bedrijf en ze bouwen om de polder verder leeg te houden. Op een strategisch punt in polder Mastenbroek is dan ook een bouwbord geplaatst met daarop de tekst: “Bouwen voor de leegte�.

Belangstelling
Het plan vormt een belangrijke rode draad binnen de film De uitbreiding van Polder Mastenbroek die op 20 November 2004 ’s avonds in de Nieuwe Buitensociëteit in Zwolle in première gaat. (3) De première trekt een groot aantal belangstellenden. Zeker de helft van de inwoners van Mastenbroek komt kijken - nooit eerder is de bevolking zo massaal de polder uitgestroomd als deze avond. De film is een ode aan de karakteristieken van Polder Mastenbroek. De polder is duidelijk aan zet.
De film begint met een scène waarin een bewoonster van de aangrenzende Zwolse VINEX-locatie Stadshagen staat af te wassen in haar keuken, terwijl op de achtergrond een radiobericht meldt dat de Coöperatie Mastenbroek woningen in Stadshagen opkoopt. Tegelijkertijd zie je voor het keukenraam koeien grazen en een tractor voorbij hobbelen. Veel Mastenbroekers, jong en oud, komen in de film aan het woord en ze zijn vol ambitie om de polder op welke manier dan ook uit te breiden zodat de uniciteit ervan gewaarborgd blijft. Daarnaast geven ook een ontwerper en een politicus hun visie op de uitbreidingsplannen. Van den Aker visualiseert de weidsheid van het landschap in al zijn gevarieerdheid. Landschappelijke impressies worden op uitgewogen wijze afgewisseld met portretten van de bewoners en strategische uitspraken. De film eindigt met een bezoek van dezelfde inwoonster van Stadshagen aan de ‘Emigraria-beurs’. Ze wil emigreren naar Stadshagen 2 dat, in verband met het oprukkende Mastenbroek, op een locatie ergens in Canada wordt gebouwd.
Naar aanleiding van de film worden nieuwe brainstormsessies georganiseerd waarin de mogelijkheden van een daadwerkelijke oprichting van de coöperatie worden besproken. De belangstelling hiervoor is in ruime mate aanwezig. Zo kan de film De uitbreiding van polder Mastenbroek een prikkelende impuls geven aan het bewustzijn rondom andere polders of landelijke gebieden. Ze zet het begrip weidsheid om in een mentaliteit.

David Stroband

1. De film is op diverse plekken getoond: RTV Oost (februari 2005), De Paviljoens in Almere, NAi in Rotterdam (Architectuurbiënnale 2005), en tijdens Village Convention, Contextual Art in Rural Environments in Ditchling (UK).

2. Deelnemers aan de plangroep waaruit de ideeën rondom de coöperatie ontstonden: Ester van de Wiel (ontwerper), Hans van der Markt (ontwerper), Wim Boetze (DLG) en Marco van der Vegte (melkveehouder en voorzitter Polderbelangen Mastenbroek).

3. De film De uitbreiding van Polder Mastenbroek werd gemaakt in opdracht van de provincie Overijssel. De film is verder mogelijk gemaakt door (financiële) bijdragen van het Stimuleringsfonds van de Architectuur in het kader van de Regeling Projectsubsidies Belvedère, de gemeenten Zwolle en Zwartewaterland, Stichting Kunst en Openbare Ruimte (SKOR) en de Stichting Kunst & Cultuur Overijssel (KCO).

Projectgegevens
Opdrachtgever: Provincie Overijssel
Deelnemende kunstenaars: Sjaak Langenberg en Theo van den Aker
Locatie: Polder Mastenbroek, Provincie Overijssel
Jaar: 2002-2004

Deze tekst verscheen in de publicatie 'Kunst en ruimtelijke (ont)ordening', deel 1 van de reeks SKOR projectdocumentaties.