Koekje erbij?

Kop en schotels van Hans Aarsman in het Christelijk Sanatorium Den Eik in Zeist

Uit het schetsontwerp van Hans Aarsman:

'' Een feestelijk koffie- en theeservies bestaand uit een kop en schotel.
Op de kopjes en de schoteltjes korte uitspraken in goud. Zestien verschillende opmerkingen en reacties. De kopjes en schoteltjes zijn onderling uitwisselbaar zodat in totaal 64 combinaties mogelijk zijn. ''

'' Kopjes
/ Waar of niet?/ Waarom ook niet?/ Zie ik het niet?
/ Vooruit dan maar / En wat dan nog?/ Zeg nou zelf
/ Net wat ik zeg/ Ik zeg nog zo ''

'' Schotels
/ Is weer eens wat anders/ Dat zijn van die dingen/ Dat hou je toch
/ Zeg ik geen nee tegen/ Je weet maar nooit/ Die mensen heb je
/ Zou je denken?/ Wie zal het zeggen ''

Dit soort zinnetjes staan op de kop en schotels in Den Eik in Zeist, een psychiatrische kliniek voor ouderen. Opvulzinnen zijn het, die te allen tijde herhaald kunnen worden en bedoeld zijn om de ander op zijn gemak te stellen en de conversatie op gang te houden. Het servies is onderdeel van het kunstwerk dat Aarsman daar gemaakt heeft.
Hans Aarsman is vooral bekend geworden met fotoseries waarmee hij zijn verwondering over de gewone dagelijkse werkelijkheid vorm kon geven. Bij de uitnodiging om een werk voor Den Eik te maken gaf hij echter te kennen dat hij geen foto’s wilde maken maar iets anders zou willen bedenken, iets waar de bewoners plezier aan zouden kunnen beleven. Plezier is niet helemaal het woord voor wat hij zocht, misschien zou het vooral gaan om een intensievere beleving. Ter oriëntatie liep hij enkele dagen mee op verschillende afdelingen van Den Eik. De bewoners zijn oudere mensen die tijdelijke opvang nodig hebben omdat ze geestelijk uit het lood zijn, bijvoorbeeld door een verhuizing of het overlijden van een partner. Hij signaleerde dat ze houvast ontlenen aan dagelijks terugkerende rituelen en gezelligheid vinden in zoiets als koffiedrinken. Ernstig in zichzelf gekeerde, zwaarmoedige en onzekere mensen kunnen toch nog functioneren in de simpele gesprekken bij de koffie en bij de kleine beslissingen van wel of niet een koekje. Tijdens het eindeloze koffiedrinken werd hem de ware betekenis van de opvulzinnetjes duidelijk. Het werd zijn onderwerp voor het kunstwerk.
De kop en schotels zijn van het gewone oerdegelijke soort, maar wel vrolijk gekleurd en met de zinnetjes in schrijfletters. Als je het kopje optilt ontdek je bovendien in het schoteltje nog een koffiedrinkende oudere heer en dame.
In de koffiekamer van de kliniek hangen voor alle zekerheid nog twee van de opvulzinnetjes in neon aan de muur: “koekje erbij?� en “lekker zeg� gaan beurtelings en in rustig tempo aan en uit, in lichtblauw en roze neon.
De opdrachtgever en de staf van den Eik vinden in dit kunstwerk wat ze gehoopt hadden: een werk dat in meerdere opzichten echt wat doet met de bewoners, niet alleen artistiek. Dat vond ook de Provincie Utrecht, die het financieel heeft ondersteund toen bleek dat het project formeel niet voor de kunstregeling van het Ministerie van VWS in aanmerking kwam.

Govert Grosfeld

Deze tekst verscheen in de publicatie Kunst als medicijn , SKOR Kunstprojecten deel twee.