Virtuele en echte vissen

Ram Katzir in het Juliana Kinderziekenhuis in Den Haag

Met zijn installatie Your Colouring Book veroorzaakte Ram Katzir eind jaren negentig ophef: op een grote en een kleine picknicktafel lagen, uitnodigend, kleurboeken waarvan de in eerste instantie onschuldig ogende platen taferelen lieten zien van de holocaust. Een Bambi-achtig hertje dat door Hitler wordt gevoerd, kinderen die worden afgevoerd naar een concentratiekamp. Ondanks de heftigheid van dit werk vormde het voor het Praktijkbureau voor Beeldende Kunstopdrachten (de voorganger van SKOR) destijds de aanleiding om te vermoeden dat Katzir een kunstenaar zou zijn die voor kunstopdrachten met gevoelige materie om zou kunnen gaan. Voor een opdracht voor de entreehal van het Juliana Kinderziekenhuis in Den Haag viel de keuze dan ook op hem.
Het eerste schetsontwerp dat hij maakte werd om interne procedurele redenen door het ziekenhuis afgekeurd, wat de samenwerking met SKOR en de kunstenaar in eerste instantie bemoeilijkt heeft. Het ziekenhuis gaf echter aan toch door te willen gaan met de opdracht en uiteindelijk stemde Ram Katzir toe en maakte een tweede ontwerp: Bubble . Een technisch veel ingewikkelder en daarmee kostbaarder plan, dat enthousiast werd ontvangen en doorgang heeft gevonden.
Achter in de entreehal van het ziekenhuis is een ruimte waar ouders en kinderen kunnen wachten op een behandeling of een afspraak met een arts en waar ze momenten doorbrengen die voor beiden spannend zijn. Bubble biedt hen afleiding en maakt de ruimte vriendelijk en prettig om te verblijven. Het werk omvat drie ingebouwde aquaria met tropische vissen. Ze fungeren als een transparante wand, die de wachtruimte afschermt. In de achterste muur bevindt zich een blauwe wand met touch screen monitoren waarop computeranimaties te zien zijn. De monitoren bieden, als raampjes van een enorm aquarium, uitzicht op een onderwatertafereel. Het virtuele water golft en rimpelt, als je een van de beeldschermen aanraakt verschijnen er bellen die langzaam naar boven zweven – je hoort ze borrelen. Zo nu en dan verschijnt er een vis. Bij aanraking reageren de vissen door bij je vingers rond te zwemmen, ze laten zich even strelen en kietelen en gaan vervolgens door op hun route, om op de volgende monitor weer op te duiken. De ruimte die tussen de aquaria en de interactieve wand is gecreëerd is een magische wereld, een plek waar kinderen en hun families, patiënten en bezoekers zich in een kalmerende omgeving kunnen onderdompelen.

Onderhoud
Zowel de technische als de ‘levende’ aspecten van Bubble vergen goed en regelmatig onderhoud. Hiervoor zijn banden aangeknoopt met gespecialiseerde bedrijven: Displays ICT voor de interactieve speelwand en Waterweelde voor de aquaria. Deze laatste heeft een aantal personeelsleden van het ziekenhuis opgeleid in het dagelijks voeren van de vissen en het wekelijks schoonmaken van de aquaria. Dierenwinkels De Goudgup en Pet’s Place hebben zich het lot van de kinderen en de vissen aangetrokken en een sponsoractie op touw gezet voor de aquaria.
Het werk van Ram Katzir richt zich vaak nadrukkelijk tot de toeschouwer, of het nu gaat om een museumbezoeker of, zoals hier, om een gebruiker van een publieksruimte. Hij beperkt zich daarbij niet tot één medium, maar maakt gebruik van fotografie, tekeningen, ruimtelijke installaties en nieuwe media. Katzir wil de kijker bewust maken van maatschappelijke, sociale of psychologische mechanismen. Hij doet dit niet alleen door hem iets te laten zien, maar ook door hem iets te laten doen. Bij Your Colouring Book zal iemand zich tijdens het maken van de kleurplaat realiseren dat hij zich niet los kan maken van zijn volwassen bewustzijn. De holocaust, de oorlog in Irak ( Gnomercy , 2003) en het slavernijverleden ( Coat of Arms , 2000) zijn onderwerpen die hij daarbij aangrijpt, maar die hij tactvol weer laat varen als de situatie waarin het kunstwerk zich bevindt van zichzelf spanning kent. Bij Bubble mag een ziek kind ervaren dat het nog steeds actief deel uitmaakt van een wonderbaarlijke levende wereld.

Martine van Kampen

Deze tekst verscheen in de publicatie Kunst als medicijn , SKOR Kunstprojecten deel twee.