Postkantoor Beatrix

Gabriel Lester en Jennifer Tee in Zorgcentrum Beatrix in Culemborg
(i.s.m. grafisch ontwerper Richard Niessen )

In Zorgcentrum Beatrix in Culemborg verblijven mensen met lichamelijke en verstandelijke beperkingen. De meeste bewoners, onder wie veel mensen met dementie, hebben voor langere tijd zorg nodig, maar Beatrix voorziet ook in kortdurende behandelingen. Kenmerkend is de zorgzame omgang met de bewoners, waarbij men niet schuwt te experimenteren met de gangbare opvattingen over wat de bewoners wel en niet aankunnen. Deze mentaliteit maakte het mogelijk uitgebreide gesprekken te voeren over een toekomstig kunstproject, niet te kiezen voor de gemakkelijkste oplossingen en uit te proberen of er iets ontwikkeld zou kunnen worden dat ingebed is in het dagelijks leven en toch als kunstwerk overeind blijft.
De keuze viel op Jennifer Tee en Gabriel Lester, wier werk zich kenmerkt door een grote mate van toegankelijkheid en het centraal stellen van het publiek. Samen ontwierpen ze voor de bewoners en bezoekers een postkantoor annex leeszaal. Het Postkantoor werd geopend op 1 juli 2005. Hier komt de post voor de bewoners binnen, kan men aan de grote werktafels brieven schrijven, iemand ontmoeten, of gebruik maken van de bibliotheek met beroemde briefwisselingen. De ‘spelers’ in het verhaal zijn een grote klok, een prachtig mahoniehouten ameublement, een bibliotheekje, speciaal ontworpen briefpapier met enveloppen en stempels. Het meubilair bestaat uit een kast met postvakken voor de bewoners met daarboven een vitrine met objecten, twee mahoniehouten tafels met zwart linoleum tafelblad en drie monumentale stoelen van dezelfde materialen. Ingebouwde kastjes in de tafels bevatten beroemde en minder beroemde briefwisselingen, zoals de brieven van Gerard Reve, Elsschot, Kafka, Slauerhoff, Einstein en A.F.Th. van der Heijden. De plek heeft iets van de nostalgische atmosfeer van oude sociëteiten, waar meubels, decoratie, verlichting, servies en andere attributen liefdevol zijn vormgegeven en op elkaar zijn afgestemd. In samenwerking met grafisch vormgever Richard Niessen zijn de grafische elementen verzonnen en ontworpen.
Zorgcentrum Beatrix is een licht en goed verzorgd gebouw, ontworpen door Architectenbureau Verwey Messnig en Partners. Direct naast de entree ligt een grote centrale hal die in veel opzichten op een overdekt dorpsplein lijkt. Er is een winkel met verse groenten en brood en goede merken parfum, er is een kapper, een reisbureau en een café. In het midden van het plein ligt de open zitkamer, slechts aangegeven in de tegelvloer, waarin een tapijt met acanthusmotief is ingelegd. Een kast scheidt de zitkamer en de winkels. Hierin zijn bordspelen, trofeeën van gewonnen sportwedstrijden, naslagwerken, streekromans, delen van de bouquetreeks en romans opgeborgen. De bewoners, het personeel en bezoek lopen en rijden over het plein, drinken er koffie, maken een praatje. De een wat doelgerichter dan de ander.
Het Postkantoor van Lester en Tee grenst direct aan de zitkamer en staat in open verbinding hiermee. Ook hier geen scheidingswanden, maar opnieuw een tegelvloer die zich onderscheidt van de vloer van de centrale hal en daarmee de ruimte van het postkantoor aangeeft: zwarte en witte tegels, met op de witte het logo van het Postkantoor in zwart gezeefdrukt. Het logo houdt het midden tussen een postduif en een vredesduif en is opgebouwd uit grafische modules die onder andere een envelop kunnen vormen. Verwijzend naar Koninklijke Post Nederland, heeft de vogel een soort tiara op de kop. In de vleugel houdt hij een envelop met daarop B E A T R I X.

Tijd
Een grote vierkante klok trekt de aandacht. Hij is de protagonist in het ontroerende en humoristische verhaal dat het Postkantoor vertelt. De klok lijkt gemaakt om de tijd bij te houden én om de tijd te vergeten. Hij helpt om bij de tijd te blijven maar ook om weg te dromen. De uren zijn aangeduid in grote duidelijke cijfers geplaatst in blokken. Het blok van het actuele uur licht op. Daaromheen lichten de minuten op in 60 om de beurt opgloeiende zacht oranje blokjes. Het midden van de klok, langzaam verglijdend van roze – tomatenrood – naar blauw lila licht, is omlijst met een rand van dieren. Naast de ‘postduif’ zijn er andere ‘postachtigen’, die volgens dezelfde grafische module zijn opgebouwd: de dodo, de struisvogel, een wenende reiger starend over de zee… Deze dieren vormen ook de kadrering van het zeer fraai gedecoreerde briefpapier dat in de brede schuiflades in de tafels ligt. Dit keer zijn de dieren gedrukt in goud en zwart op lichtblauwe wolken die uit dezelfde modules zijn samengesteld. Verder bevatten de lades een variëteit aan ansichtkaarten, uiteraard met daarop de ‘postachtigen’ als voorstelling, stempelkussens met rode en zwarte inkt en stempels met teksten zoals ‘jammer’, ‘kusje’, kleinkind’, ‘zoon’, ‘ik mis je’, ‘tot ziens’. Op de tafels staat een bak met kaarten met fragmenten uit de boeken in het bibliotheek. In elk boek zit een ex libris en boekenlegger met B E A T R I X erop. Ook de boeken vertellen over andere werelden, evenals de vogels en de objecten die in de vitrine staan boven de postvakken van de bewoners. Deze objecten zijn humoristische, naïeve artefacten die enkele van de beroemde correspondenties visualiseren: zoals ansichtkaarten van de zee, een schip in een fles, een oude globe en een ganzenveer bij de correspondentie van Slauerhoff.
Tee en Lester hebben beiden een fascinatie voor mensen die anders zien, horen, denken en verbeelden. Dit kan ook een valkuil zijn. Als kunstenaar houden zij zich immers vrijwillig en bewust op tussen het bekende en het onbekende, terwijl veel bewoners van het verpleeghuis zich onvrijwillig en onvermijdelijk tussen ergens en nergens bevinden. Het is een complexe opgave om voor hen iets te maken dat werkelijk zinvol is.
Tee en Lester spelen hoog spel met feit en fictie. Het Postkantoor is een zeer toegankelijk werk met een hoge artistieke en intellectuele inzet. Iedereen kan het spel spelen en de plek en de spullen gewoon gebruiken. Het Postkantoor bevat allemaal ingrediënten waarmee bewoners en bezoekers op hun eigen niveau om kunnen gaan en waarmee ze intensieve momenten van emotie en schoonheid kunnen beleven. Alles nodigt uit tot schrijven, tot lezen, tot contact maken met de buitenwereld; ver weg of met de buurvrouw in de gang bijvoorbeeld. Lester en Tee creëren met hun kunstwerken altijd een omgeving, waarbinnen een abstract maar ook een persoonlijk verhaal verteld wordt. Zo ook in het Postkantoor , waar het lezen van de correspondenties, het schrijven en ontvangen van brieven persoonlijke acties zijn, die gedachten, emoties en herinneringen oproepen. Voor de dochters, zonen en andere bezoekers van de bewoners biedt het op een weemoedige manier troost voor het verdriet over wat degene overkomt die zij bezoeken. Het Postkantoor is een plek waar heel banale zaken zoals het afhandelen van de post worden uitgevoerd, maar waar tegelijkertijd gevoelens van weemoed en verlangen naar contact met het verleden worden gesublimeerd.

Dees Linders

Deze tekst verscheen in de publicatie Kunst als medicijn , SKOR Kunstprojecten deel twee.