De standvastige linde

Rudy Luijters in Heemstaete bij Zwolle

De kliniek Heemstaete (SEIN, Stichting Epilepsie Instellingen Nederland) in Zwolle biedt tijdelijk huisvesting aan kinderen en volwassenen met epilepsie, met als doel onderzoek en behandeling.1
De vraag van SKOR aan Rudy Luijters om een plan te ontwikkelen voor het terrein van Heemstaete had verschillende gronden. Heemstaete staat in de periferie van Zwolle in een nogal karakterloze wijk met industrie, kantoren, ziekenhuizen en scholen. De kliniek werd ontworpen door Alberts en van Huut en is goed van maat, licht en kleur, van huiselijkheid en bruikbaarheid. Het omliggende terrein werd echter niet mee ontworpen en nam de schrale atmosfeer van de wijk aan. Op de kop van het terrein ligt een open veld dat grenst aan weilanden met sloten, koeien en prachtige oude bomen. Door dit veld visueel te verbinden met het landschap kan de ligging aantrekkelijker gemaakt worden.
Voor de kunst (en daarmee voor SKOR) is het interessant om in situaties waar je van doen hebt met specifieke gebruikers, zoals mensen met een ernstige ziekte, instrumentele vormen van kunst te onderzoeken die behalve op symbolisch niveau, ook letterlijk iets veranderen of toevoegen.
Rudy Luijters is een kunstenaar die geen onderscheid maakt in betekenisniveaus; zowel het hovenierschap, het onderhouden van zijn groentetuin als het imker zijn, passen in zijn kunstenaarsschap. Het gaat Luijters altijd om bewustzijn, de beleving van natuur en het scherpen van de zintuigen. Zijn kunstwerken zijn veelal onopvallende natuurlijke ingrepen die groot effect sorteren. Soms gaan ze vergezeld van eigenzinnige ordeningen en systemen en vertogen van cultuurhistorische aard.
Deze opdracht was voor Luijters het eerste permanente werk dat hij ontwikkelde voor een specifieke gebruiker en situatie; en naar alle waarschijnlijkheid is het veel permanenter, want duurzamer, dan de meeste hedendaagse kunstwerken. Zijn eerste gedachten gingen uit naar een groot gebaar, mede door de condities die de patiënten stellen, waarbij veiligheid en het vermijden van sterke impulsen vooropstaan. In het boekje Een standvastige linde , dat Rudy Luijters als onderdeel van het kunstwerk maakte, schreef hij: “Een vast punt. Een geruststelling eerder dan iets dat opwinding veroorzaakt. Bij voorkeur ook (collectief) herkenbaar, het hele jaar door. Iets dat gebouw en het omliggende terrein stevige grond onder de voeten zou geven, dat het zou kunnen verankeren aan de oude grond, (…)�. “Het beeld van een grote boom doemde op. Letterlijk en figuurlijk diep wortelend. Standvastig en overeind blijvend. Blikvanger zonder overdreven roep om aandacht , maar sterk aanwezig, het hele jaar rond, in alle seizoenen. Dat lijkt een prachtig beeld, voor de epileptici, voor het personeel en alle andere betrokkenen.�2

Onopvallend en doeltreffend
Luijters plaatste een prachtige koningslinde precies op de lengte-as van het terrein, in het veld dat aansluit op de weilanden, “(...) overgebracht met groot transport op een nachtelijke dieplader. De tienduizend kilo zware boom van vijftig jaar oud met kluit heeft het transport en het herplaatsen met groot materieel doorstaan. De linde is aangeslagen. Binnenkort zullen de hartvormige blaadjes gaan vallen. In het voorjaar zullen duizenden krokussen en sneeuwklokjes onder de boom gaan bloeien, nog voordat de bladeren zullen verschijnen. Rond de langste dag zal de linde gaan bloeien en bedwelmend geuren.�
Behalve het plaatsen van de linde en de duizenden bloembollen verving Luijters het Herashekwerk, dat het voorheen amorfe terrein afscheidde van het landschap, door een beukenhaag.
Het kunstwerk van Luijters is onopvallend, uiterst doeltreffend en betekenisvol. Door een enkele ingreep bracht Luijters de buitenruimte van Heemstaete tot leven. De koningslinde, geplaatst op de zichtlijn die loopt vanaf de entree van het gebied langs de kliniek naar de velden, brengt samenhang tussen het nieuwe Heemstaete en het oude land. De linde en de haag transformeerden het terrein tot een beschermende beschutte plek met uitzicht en mooie accenten.
Een bijzonder aspect van de linde is het hartvormige blad. De buitenvorm van de boom heeft precies dezelfde vorm als het blad, maar nu omgekeerd: een hartvorm op een stam. Ook is er nog de rijke historische en symbolische betekenis van de koningslinde, ofwel Tilia platyphyllos. De linde kan duizend jaar oud worden en is daarmee een boom die geschiedenis en herinneringen kan herbergen. Op veel pleinen in dorpen en steden in Nederland zijn eeuwenoude linden te vinden, vaak geplant ter herdenking van feestelijke gebeurtenissen. Een mooi voorbeeld hiervan is de plaatsing van koningslindes door heel Nederland toen Wilhelmina in 1898 de troon besteeg. En ook voor prinses Catharina-Amalia werden onlangs koningslindes geplant. De linde had vaak een centrale plaats in het gemeenschapsleven. Zo werd er onder de linde bijvoorbeeld rechtgesproken en werden er huwelijken bezegeld. “Tegenover de mannelijke eik gold de linde als typisch vrouwelijk“, schrijft Luijters in het eerder genoemde boekje. “Ze beschermde tegen bliksem en tovenarij.� Ook is er de geurige en geneeskrachtige (rustgevende) lindebloesem, waarvan de bewoners rond het begin van de zomer als de linde bloeit thee kunnen drinken, en de heerlijke lindehoning die de bijen van de nectar van de linde maken.

Dees Linders

1. SEIN, de overkoepelende Stichting Epilepsie Instellingen Nederland, omvat naast diagnostiek en behandeling ook een wetenschappelijk instituut, waar grensverleggend experimenteel en toegepast patiëntgebonden onderzoek plaatsvindt. Heemstaete in Zwolle is een kliniek met specialisatie slaaponderzoek.

2. Rudy Luijters, Een standvastige linde , 2005, is onderdeel van dit kunstwerk voor Heemstaete. Naast tekeningen van de boom en het blad bevat dit boekje teksten over de veelsoortige waarde van de linde en over dit specifieke kunstwerk voor Heemstaete.

Deze tekst verscheen in de publicatie Kunst als medicijn , SKOR Kunstprojecten deel twee.