Beschermd roken

Marc Müller in ontmoetingscentrum De Brink in Assen

De GGZ Drenthe Noord richt zich op mensen van alle leeftijden met psychische en psychiatrische problemen. De instelling hanteert een breed aanbod binnen de geestelijke gezondheidszorg en houdt zich onder andere bezig met ambulante zorg, preventie, crisisopvang en dagactiviteiten.
In 2002 besloot de cliëntenraad te reageren op een oproep tot inzending voor een prijsvraag van ZonMw (Zorgonderzoek Nederland). ZonMw zet zich in voor innovatie in de gezondheidszorg en schrijft elk jaar een prijsvraag uit ter signalering en stimulering van innovatief denken en handelen binnen het werkveld van de gezondheidszorg. In 2002 stond de prijs in het teken van communicatie in de zorg. Dit betekende dat instellingen moesten nadenken over het creëren van omgevingen waarin communicatie over en weer zo optimaal mogelijk kon plaatsvinden. Uit een groot aantal inzendingen werd door een commissie een zestal ideeën geselecteerd. Hierbij zat het idee van GGZ Drenthe Noord voor het ontwerpen van een rookplek binnen een rookvrije omgeving. Vanaf 1 januari 2005 mag er binnen de psychiatrische gezondheidszorg in openbare ruimten niet meer gerookt worden. Dit levert voor de cliënten vaak grote problemen op; het roken maakt deel uit van hun welbevinden en abrupte verstoring hiervan is, vanuit medisch perspectief, niet wenselijk. ZonMw werkte bij deze editie van de prijsvraag nauw samen met de SKOR die in de keuze van kunstenaars en ontwerpers adviseerde.

Absurd
De cliëntenraad uit Assen koos voor de in Rotterdam wonende en werkende ontwerper/ beeldend kunstenaar Marc Müller (Konstanz, D, 1967). Müller weet in zijn werk pure functionaliteit en een eigenzinnige en vaak ook wat absurde vormopvatting op het scherpst van de snede te combineren. Zijn werk ademt functiegerichtheid en oogt tegelijkertijd disfunctioneel en zelfs theatraal. Zo heeft hij in 1998 een rek met laden ( Kauf mich Mutter , ladenkast voor 7-dagen garderobe) ontworpen dat op een podium met opstapje staat. Ook werden er in dit jaar een mobiele koffiehoek (met bloemetjesbehang) en een mobiele picknicktafel gerealiseerd. Op de tafel, die als een roodgelakte machine oogt, kan het door Müller ontworpen polyester servies worden geplaatst, maar dit kan ook in de diverse buisvormige openingen van de tafel worden opgeborgen. In 2001 voegde hij er nog een kast aan toe. Deze bestaat uit grillige witte kubusvormen met een doorgang.
Voor de recreatieruimte/koffiecorner in ontmoetingscentrum De Brink moest een rookplek worden ontworpen die niet afgesloten is, maar van waaruit direct contact kan worden gelegd met de omliggende rookvrije zone. Müller ontwierp een functioneel ogende witte doos van 3.20x3.20x3.20 meter met twee zijdeuren en een glazen voorwand. In de doos bevindt zich een u-vormige arena waar de rokers, gezeten op een vier rijen hoge tribune uitzicht hebben op een ‘strijdtoneel’ waar in de vorm van een korte, massieve zuil een asbak staat. In de rugleuningen van de witte tribune zitten, in een speels verspringend ritme, tientallen kleine rechthoekige openingen die als ventilatiegaten functioneren, maar waarin ook het pakje sigaretten gestoken kan worden. In een uitsparing aan de linkerkant van de arena ligt een stapel rechthoekige kussens waarvan de roker er eentje mee kan nemen om zijn of haar zit op de tribune wat te verzachten. De kussens tonen een vrolijk, kleurig dessin dat is ontleend aan de logo’s van verschillende sigarettenmerken. In een andere brede uitsparing aan de linkerkant hangt een rij stoffen jassen die eveneens bedrukt zijn met aan sigarettenmerken ontleende bonte dessins. De jas, die zowel de uitstraling van een ouderwetse stofjas als een enigszins uitgerekt colbert heeft, kan door de roker gedragen worden waardoor hij voor een moment naadloos past in het door Müller ontworpen ‘rooktheater’. Op de tribune van de ‘Arena’ en in haar directe omgeving liggen aanstekers die wederom de logo’s tonen.

Deelname aan ritueel
Binnen de prijsvraag van ZonMw zou aanvankelijk alleen het winnend ontwerp gerealiseerd worden. De Rookarena was dit helaas niet. De GGZ Drenthe Noord was echter zo enthousiast over het plan van Marc Müller dat er financiële middelen werden geregeld om, in samenwerking met de SKOR die financiële en inhoudelijke ondersteuning gaf, de Rookarena het licht te doen zien. Müller had al eerder in opdracht gewerkt, maar binnen een geheel andere context. Ook was nog nooit eerder was de situatie zo grootschalig. Volgens hem is het voor een kunstenaar/ontwerper in principe verfrissend en leerzaam om samen te werken met mensen buiten het culturele circuit.
De Rookarena wordt door hel licht beschenen. Ze wordt omgeven door een bar, een biljart en tafeltjes en stoeltjes. Het uitklapbare deksel van de doos dient als terras. De mensen (niet-rokers) die hier zitten staan, via de glazen wand, in direct visueel contact met de rokers. De Rookarena wordt geregeld door zowel cliënten als hun visite bezocht. Ze zitten naast, tegenover of boven elkaar en zo ontstaan er verschillende vormen van contact. De mee te nemen kussens en de te dragen jassen geven de bezoekers het gevoel deel te nemen aan een ritueel en voor een moment te ontstijgen aan de dagelijkse sleur.
In het werk van Marc Müller is spelen met functionaliteit een belangrijk gegeven. De mens vormt altijd het uitgangspunt voor het ontwerp, maar de functionaliteit gaat al heel snel een eigen leven leiden. De mens raakt ondergeschikt aan de orde der dingen, staat in dienst van zijn meubels, zijn omgeving. In zijn tekeningen – ze dienen als schets, maar zijn vaak ook autonoom – toont Müller op overtuigende en speelse wijze deze overgave van de mens aan zijn directe, ontworpen omgeving.
De Rookarena maakt zijn functie honderd procent waar. De ventilatie is optimaal, het zitcomfort goed en het contact met de rookloze buitenwereld kan gemakkelijk tot stand komen. Daarnaast wordt de rokende cliënt van de GGZ Drenthe Noord de mogelijkheid geboden zich naar een plek te begeven waar hij of zij naast de geneugten van het roken ook even onderdeel wordt van een speelse en humoristische werkelijkheid. Hopelijk nemen de rokers de niet-rokers zo nu en dan even mee naar binnen!

David Stroband

Deze tekst verscheen in de publicatie Kunst als medicijn , SKOR Kunstprojecten deel twee.