Rekenen met beelden

Jaap de Jonge en het Freudenthal Instituut in Utrecht

Twee parallel aan het spoor gelegen kantoorpanden flankeren bij station Utrecht Overvecht het verdiepte plein dat naar de spoortunnel leidt. In een van deze gebouwen is het Freudenthal Instituut gevestigd. Dit onderzoeksinstituut van de Universiteit Utrecht toetst en ontwikkelt het reken- en wiskundeonderwijs voor leerlingen van alle leeftijden. Het is een bijzonder bolwerk van wetenschappers op het gebied van wiskunde en ICT, dat niet alleen in Nederland maar wereldwijd actief is bij het ontwikkelen en verspreiden van nieuwe rekenmethodes. De belangrijkste boodschap is dat leren rekenen geen onmogelijke opgave is, maar leuk, spannend en voor iedereen. ICT-toepassingen zijn daarbij een belangrijk instrument. Voor het lager en voortgezet onderwijs ontwikkelde het instituut de websites rekenweb en wisweb, met opgaven voor leerlingen en informatie voor leerkrachten en ouders.
Een van de aandachtsgebieden van SKOR bij kunstprojecten voor onderwijsinstellingen is nieuwe media, waarvan het gebruik enorm toeneemt. Traditionele onderwijsmiddelen maken plaats voor digitale leeromgevingen, maar door het gebruik van internet verandert er ook veel op het sociale vlak. Voor de kunst kan het interessant zijn om de ingrijpende veranderingen van een gedigitaliseerde onderwijswereld te onderzoeken en aan de kaak te stellen, of digitale leeromgevingen zelf als instrument voor een kunstproject te gebruiken. De vraag van het Freudenthal Instituut om mee te denken over de mogelijkheid van een kunstwerk – ingegeven door een recente verhuizing naar het kantoorcomplex in Overvecht – was voor SKOR dan ook aantrekkelijk. Daar komt nog bij dat universiteiten door hun onderzoeksmentaliteit interessante gesprekspartners zijn bij het zoeken naar nieuwe verbindingen tussen kunst, kennis en techniek.
De gesprekken die met het Freudenthal Instituut volgden, concentreerden zich op het specialistische karakter van de kennis die het in huis heeft en de naar buiten gerichte houding. Het ‘wij en de buitenwereld’ bleek een belangrijk thema, dat door de nieuwe locatie actueler was geworden. Hoe kan het instituut naar buiten treden en daarbij vertellen dat iedereen kan leren rekenen? Aryan Sikkema, als directeur bouw van de universiteit de drijvende kracht achter de bijzondere architectuur op de Uithof en betrokken bij het project, vat de ontwerpopgave als volgt samen: ‘Architectuur en kunst brengen verwondering te weeg. Ze zijn een middel om de wereld intensiever te ervaren. Wetenschap en kennis ontstaan bij mensen dankzij die verwondering, die op haar beurt weer een drijvende kracht voor architecten en kunstenaars is. Door een vraagstuk op te werpen, een prikkelend raadsel op de gevel van het gebouw, creëer je ruimte voor verwondering.’

Interactief
De keuze viel op Jaap de Jonge om dit ‘vraagteken’ dat tussen gebouw en publiek communiceert te ontwerpen. De Jonge heeft een voorliefde voor technische ontwikkelingen en veel van zijn werken interageren met hun publiek via (LED)licht en een vernuftig mechaniek. Kenmerkend is de lichtvoetigheid en gebruiksvriendelijkheid die van zijn werk uitgaat. In het Wilhelmina kinderziekenhuis plaatste hij bijvoorbeeld glazen panelen waarachter in rode LEDs eenvoudige beeldverhalen verschijnen. Door de panelen aan te raken activeer je de voorstellingen. Een hoge mate van interactiviteit heeft ook de 15 meter lange lichtkrant die sinds 2001 aan de gevel van het Media Centre in het engelse Huddersfield prijkt. Via de spraakherkenningstelefoon in de straat, sms of internet kan iedereen zijn hartenkreet, citaat, politieke mening of zomaar een opmerking toevoegen aan de krant.
Binnen de strakke kaders van de opdracht was het voor Jaap de Jonge zoeken naar een werk dat de gevraagde aspecten in zich verenigt. Verschillende ontwerpschetsen leidden naar een eindresultaat dat op het eerste gezicht verrassend eenvoudig is. Een ronde display met fullcolour LEDs vormt een scherm met hoogwaardige beeldkwaliteit, dat gericht naar plein en station aan de gevel van het gebouw hangt. Programmeurs van het instituut ontwikkelen voor de display rekenopdrachten die uitgaan van visueel rekenen. Leerlingen kunnen via wis- en rekenweb de opdrachten maken, maar ook voorbijgangers en treinreizigers kunnen zich wagen aan een analyse van wat zich op het scherm aftekent. In de eerste rekenopdracht voor Het Oog moet de roos van een schietschijf in het midden van de display komen. Dit kan door juiste x- en y-coördinaten te bepalen. Het spel is extra moeilijk omdat alleen een fragment van de schietschijf zichtbaar is. Voor de momenten waarop er niet gerekend wordt is er een screensaver met animaties. Door het beeld vliegende fragmenten van ruimtelijke vormen nodigen uit de vormen denkbeeldig te vervolmaken, waarna de display ineens stationsklok wordt, of zandloper.
Het is de bedoeling dat het instituut doorlopend werkt aan nieuwe rekenopdrachten. Interactieve objecten in de openbare ruimte moeten zichzelf blijvend vernieuwen om aan gewenning en regelmaat te ontsnappen. Door continu nieuwe inhoud te geven aan Het Oog kun je verwondering oproepen voor de wereld om je heen, of fascinatie voor wat er achter de muren van het gebouw gebeurt. Tijd, aandacht en energie van de ‘Oogredactie’ is dus geboden!

Véronique Hoedemakers

Projectgegevens:
Kunstenaar: Jaap de Jonge
Opdrachtgever: Freudenthal Instituut (Universiteit Utrecht)
Locatie: Aidadreef 12, Utrecht
Oplevering: najaar 2005