Mediated Discourse

Workshops aan de TU Delft

Als aftrap voor een kunstproject aan de TU Delft werd in 2002 in de universiteit een oproep gedaan aan onderzoekers om de interesse te peilen voor samenwerking met kunstenaars. Tevens werden onderzoekgebieden in kaart gebracht die voor dit doel interessant zouden zijn, en in persoonlijke gesprekken werden de mogelijkheden onderzocht. Via Hoogleraar Technisch Ontwerp en Informatica Sevil Sariyildiz (Faculteit Bouwkunde) ontstond contact met Rudi Stouffs, verantwoordelijke voor de innovatie van het onderwijs dat onder deze leerstoel valt. Stouffs wilde op internet een dialoog over stedelijke vernieuwing tot stand brengen, met deelname van studenten en wetenschappers op het gebied van de architectuur en stedenbouw, en specialisten uit andere disciplines van buiten de universiteit. In samenwerking met hem, zijn collega Margit Tamas en gastdocent Prof. Maia Engeli van de ETH Zürich, werd Mediated Discourse, as a form of architectonic intervention opgezet.
De concrete context van het project werd gevormd door Parkstad in Rotterdam-Zuid:
een omvangrijk stedelijk gebied onderhevig aan ingrijpende herstructurering. De locatie strekt zich uit van een in onbruik geraakte tramremise tot het verloederde marktplein van de multiculturele Afrikaanderwijk en de in het oog springende nieuwbouw op de Kop van Zuid. De reeds bestaande plannen voor Parkstad lieten een ‘hoogstedelijk woonmilieu voor een hogere prijsklasse’ zien. Een beeld dat vragen opriep over de interactie met de omliggende wijken en de mogelijkheden tot integratie in stedenbouwkundige, architectonische, sociaal-economische en culturele zin.
De kunstenaars Q.S. Serafijn, Jan van de Pavert en het collectief G.A.N.G. werden uitgenodigd om bij te dragen aan de discussie over de herstructurering van deze Rotterdamse wijk en een samenwerking aan te gaan met de studenten in workshopverband.(1) Zij werden gevraagd op basis van eerder werk waarin zij ideeën ontwikkelden voor stedelijke restruimtes, waarin zij de relatie tussen het publieke en private domein in de gebouwde omgeving ondervroegen en waarin zij het hedendaagse stedelijke landschap kritisch evalueerden. Doel van de gezamenlijke onderneming was een discours op het web met bijdragen uit verschillende disciplines en openbaar voor derden.

Drie benaderingen
Jan van de Pavert richtte zich op het ontwikkelingsproces van het herstructureringsplan, door te kijken naar de wijze waarop beleidsuitgangspunten, procedures en belanghebbende partijen richting geven aan stadsvernieuwing. Hij legde het reeds geformuleerde beleid en het masterplan onder de loep en bracht minder zichtbare maar invloedrijke partijen op het gebied van grondexploitatie en projectontwikkeling onder de aandacht, evenals participatieprojecten in de wijk zelf. Een vergelijkbare analyse liet hij los op Mediated Discourse zelf. Ook dit meer intellectueel getinte discours, gevoerd in een ‘boven-plaatselijke taal’, maakt gebruik van een specifiek vocabulaire, begrippenapparaat en van modellen die evenzo (beperkende) condities scheppen voor het verloop en de uitkomst van het discours. Van de Pavert spoorde de studenten aan de verschillende actoren, belangen en premissen tot onderwerp te nemen. Daarnaast vroeg hij hen de beleving van de bewoners in kaart te brengen en die te toetsen aan de bestaande planprocessen.
Q.S. Serafijn richtte zich op de representatie van de plannen voor Parkstad. De gebruikte beeldtaal geeft in zijn lezing in eerste instantie uitdrukking aan onderliggende ‘selling expectations’ en doet een stevig beroep op ‘feel-good-attitudes’. Zijn vraag was of een andere grammatica, een frisse manier van beeldvorming, andere ideeën zou opleveren over hoe mensen (denken te) willen leven.
P-reizen, het 'reisbureau' van kunstenaarscollectief G.A.N.G. verzorgde op 2 april 2003 een trip door Parkstad en de omliggende wijken. Studenten en andere deelnemers werden van Feijenoord naar de Afrikaanderbuurt geleid, waar tijdens een Surinaamse lunch een Turkse makelaar de woonwensen van zijn Turkse klanten in de wijk toelichtte. Vervolgens ging de tocht naar de Kop van Zuid waar de roemruchte sociale woningbouw van Carel Weber, in de volksmond ‘de paperclip’, zij aan zij gaat met prestigieuze nieuwbouw die huisvesting biedt aan een veel kapitaalkrachtiger publiek. De middag werd afgesloten in het grotendeels leegstaande winkel- en uitgaanscentrum in de chique Entrepothaven. P-reizen toonde Parkstad en omgeving als een complex en dynamisch stedelijk weefsel waar een wisselende stedenbouwkundige opzet ruimte biedt aan een grote variëteit in architectuur, sociale- en economische omstandigheden en culturele kleur.

Om het project vrij te stellen van teveel praktische voorwaarden en het experiment en de inhoud voorop te stellen, was aanvankelijk afgesproken het debat niet te koppelen aan studiepunten. Dat bleek onhaalbaar binnen de druk van het onderwijsprogramma. Het gestelde leerdoel betrof het technisch ontwerp van een architectonisch discours op internet, waarbij ook video, interactieve interfaces en computerspellen inzetbaar waren. In de eindevaluatie waren de partijen het erover eens dat het idee achter Mediated Discourse aantrekkelijk was: een uitwisseling van denkbeelden met, vanuit het onderwijs gezien, een meer dan gebruikelijke openheid voor de inbreng vanuit andere specialismen; en vanuit de kunst bekeken, een meer dan gebruikelijke gerichtheid op ideeën en proces in plaats van op kunstwerken. In de praktijk bleek het niettemin lastig om onderwijsdoelen en externe inbreng goed op elkaar te laten aansluiten. Tijd en middelen waren te beperkt en de weegschaal sloeg door naar de onderwijskant. De uiteenlopende bijdragen van studenten en andere betrokkenen leidden uiteindelijk niet tot een geheel dat om openbaarmaking vroeg. Toch was er veel waardering voor de betrokkenheid en bijdragen van de kunstenaars. Het lijkt de moeite waard om in de toekomst een opzet te zoeken waarbij de balans beter bewaard blijft en er daadwerkelijk een podium voor uitwisseling kan ontstaan dat ook voor buitenstaanders interessant is.

Mariska van den Berg

1. Betrokkenen bij Mediated Discourse waren: Maya Engeli, G.A.N.G., Ernst Janssen_Groesbeek, Jan van de Pavert, Kas Oosterhuis en partner, Sevil Sariyildiz, Rudi Stouffs, Margit Tamas, Q.S. Serafijn, Mariska van den Berg en Anouschka Pronkhorst.