Schommelen, wiebelen en wipwappen

Jack Brandsma in het Rietveld Lyceum in Doetinchem

Het Rietveld Lyceum is een van de laatste ontwerpen van Gerrit Rietveld en in gewijzigde vorm na zijn dood door zijn partner J. van Tricht pas in 1971 gerealiseerd. Het gebouw kenmerkt zich door een sterk horizontale geleding, met een open structuur en grote glazen vliesgevels. Door de invoering van de Tweede Fase in het Havo/VWO-onderwijs met het Studiehuis veranderde de manier van werken. Leerlingen werden geacht voortaan zelfstandig te werken en zelf een grotere verantwoordelijkheid te dragen in het leerproces. Er ontstond een sterke behoefte aan besloten werkplekken, waar leerlingen individueel of in kleine groepjes konden werken. De grote openheid en transparantie van het gebouw met het vele glas liet dit echter niet toe.
SKOR, die sinds het jaar 2000 een budget heeft voor kunstprojecten in het onderwijs, had contact gezocht met diverse scholen, waaronder het Rietveld Lyceum. Om op de vraag van het lyceum naar een kunstwerk dat voorziet in de behoefte aan individuele werkplekken in te gaan werd in nauwe samenwerking met SKOR een programma van eisen geformuleerd. De aula en de gangen kwamen het best in aanmerking. De werkplekken moesten verplaatsbaar zijn, binnen en buiten bruikbaar, in- en uitklapbaar, makkelijk schoon te houden, vandalismebestendig; ze moesten beslotenheid geven maar de leerlingen moesten zich er niet in kunnen verbergen. De school wenste nadrukkelijk zelfstandig werkende leerlingen uit het Studiehuis meer aan school te binden.

Mobiele units
Op voorstel van SKOR werd de uit Groningen afkomstige vormgever Jack Brandsma uitgenodigd. Hij had in de afgelopen jaren nogal wat ervaring opgedaan met mobiele units. Zo ontwierp hij drie kisten, die de noodzakelijke benodigdheden voor het voeren van een huishouden bevatten. Een kist bevatte een uitklapbaar bed, de tweede een uitklapbare keuken en de derde een uitklapbare tafel annex werkplek. De moderne nomade kon zich aldus met drie kisten vol huisraad en meubilair eenvoudig van het ene leegstaande pand naar het andere verplaatsen. Ideaal voor de kraker of anti-kraker, zij het dat de kisten niet bepaald goedkoop waren.
Om het programma van eisen aan te scherpen en leerlingen er bij te betrekken werd de vraag naar een mobiele werkplek eerst nog voorgelegd aan leerlingen uit de vijfde klas van het VWO. In de CVK-lessen ontwierpen zij zelf mobiele werkplekken. Uit de resultaten kwamen enkele belangrijke wensen en behoeftes naar voren: de leerlingen wilden zich kunnen afsluiten van de omgeving, de plekken moesten comfortabel zijn en ze wilden kunnen bewegen, ‘schommelen, wiebelen en wipwappen’ tijdens het leren. Op grond van dit leerlingenonderzoek schrijft Jack Brandsma het volgende in zijn schetsvoorstel: "Het moet relaxed en leuk worden om op school te blijven om te studeren in plaats van meteen naar huis te gaan." Hij herformuleert zijn opdracht als volgt: "Een individueel studeerobject waarin of waarmee gewiebeld kan worden."
Hij ontwierp een soort cocons die los van de vloer aan het plafond zouden worden bevestigd en vrijelijk heen en weer konden zwaaien. De cocons hingen aan een rail die door de lange schoolgangen voerde. De inmiddels zwaar aangescherpte regelgeving ten aanzien van brandveiligheid zorgde echter voor drastische herzieningen van het oorspronkelijk concept. De objecten mochten zich niet meer flexibel door het gebouw bewegen omdat dan het gevaar bestond dat ze de vrije doorgang bij calamiteiten zouden kunnen belemmeren. Uiteindelijk zijn de zitobjecten allemaal op vaste plekken in de aula terecht gekomen. De constructie van de aula liet echter een bevestiging aan het plafond niet toe. Ze zijn nu aan palen opgehangen die streng in het gelid, de strakke ritmische gevelindeling volgend, langs de buitengevel in de vloer zijn verankerd. De zitobjecten zelf zijn gegoten in polyester, dat felrood gespoten is. In totaal zijn er negen gerealiseerd. De leerlingen zijn er blij mee, ze worden veelvuldig gebruikt. Aan de uitvoering schort helaas nog wel het een en ander. Door soms wat al te enthousiast gezwengel van beweeglijke leerlingen raken ze nog wel eens de paal, wat schade veroorzaakt aan de objecten. Aan deze kinderziekten wordt momenteel gewerkt.

Liesbeth Melis

Projectgegevens:
Kunstenaar/vormgever: Jack Brandsma
Opdrachtgever: Rietveld Lyceum
Locatie: Kruisbergseweg 4, Doetinchem
Oplevering: najaar 2005