Face Your World

Een project van Jeanne van Heeswijk en Dennis Kaspori in Slotervaart Amsterdam

Het project Face Your World, een initiatief van beeldend kunstenaar Jeanne van Heeswijk, biedt kinderen een collectieve leeromgeving waarin zij naar hun eigen leefomgeving leren kijken en deze ook kunnen aanpassen. Tevens biedt Face Your World een praktijkmodel voor een stedenbouwkundig proces dat uitgaat van een grote betrokkenheid van buurtbewoners en dat zich richt op het investeren van reeds bestaand sociaal en cultureel kapitaal in een stedelijke vernieuwingsopgave, die veelal op economische grondslagen wordt uitgevoerd.(*)
Het begin van dit project ligt in Columbus (Ohio) in de Verenigde Staten, waar Jeanne van Heeswijk in samenwerking met Maaike van Engelen, Marco Christis en V2 (instituut voor instabiele media) in opdracht van het Wexner Center for Visual Arts de eerste versie van de ‘Interactor’ ontwikkelde, een 3D multi-user omgeving. De Interactor stelde de kinderen in staat om in een gedigitaliseerde versie van hun directe leefomgeving zelf vorm te geven aan die omgeving. Een speciaal daarvoor omgebouwde stadsbus fungeerde als een digitale werkplaats voor kinderen, in de leeftijd van 6-12 jaar. Met de Interactor konden de kinderen hun omgeving manipuleren, door bestaande elementen te combineren en hergebruiken om zo zelf een nieuwe en innovatieve visie op hun stad te ontwikkelen.

Amsterdam Slotervaart
Op initiatief van en in samenwerking met SKOR werd onderzocht of de Interactor verder te ontwikkelen was voor de onderbouw van VMBO. Na een eerste test op het Cinekid Festival startte in januari 2005 Face Your World in het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart. Ditmaal met ondersteuning van het Amsterdams Fonds voor de Kunst, het stadsdeel en woningbouwvereniging De Dageraad. Kinderen van de Professor Einsteinschool en jongeren van VMBO Calvijn met Junior College en buurtbewoners van De Staalmanpleinbuurt verkenden met Jeanne van Heeswijk en architect Dennis Kaspori de omgeving. Ze kregen de opdracht een park van ongeveer 13.500 m2 te ontwerpen dat samen met de ernaast gelegen Brede School moet gaan fungeren als het nieuwe publieke hart van de wijk. De ontwerpopgave was relatief open omdat het er vooral om ging de buurtbewoners zelf te laten invullen wat er in het park zou moeten komen en hoe het park er uit zou moeten komen te zien.
Gedurende de periode van januari tot en met juli 2005 had Face Your World de beschikking over een gymzaal die op de plek staat waar in de toekomst de Brede School zal komen te staan. Dit gaf de mogelijkheid om op locatie te kunnen werken. De gymzaal werd daartoe omgevormd tot het zogenaamde StedelijkLab: een plaats waar met scholieren, buurtbewoners en andere betrokken partijen gediscussieerd en gewerkt kon worden aan het ontwerp van het park. Deze leeromgeving was onderdeel van een publiek proces waarbij een ruimte werd gecreëerd, die fungeerde als een fysieke plek voor ontmoeting, uitwisseling en dialoog.
Van hieruit kon samen met bewoners en andere betrokkenen worden nagedacht over de toekomst van hun wijk en de rol die zij daarin voor zichzelf zagen weggelegd. Face Your World heeft zich zo ontwikkeld tot een proces van ‘inclusieve stedebouw’ dat een aantal complexe vraagstukken zoals stedelijke vernieuwing, praktijkeducatie, buurtparticipatie en de rol van kunst in de openbare ruimte met elkaar probeert te verweven binnen de concrete context van een ontwerpopgave.

Tweetrapstraject
Face your world bestond uit twee trajecten die parallel aan elkaar verliepen: een onderwijs- en een ontwerptraject. Binnen de opdracht voor het maken van een parkontwerp was een grote rol weggelegd voor de scholieren van het Calvijn met Junior college en de Professor Einstein school. Om te kunnen helpen met het maken van het ontwerp moesten zij eerst leren wat ontwerpen nu eigenlijk precies inhoudt. Het was noodzakelijk dat zij ruimtelijk inzicht en gevoel voor maat en schaal kregen. Ze moesten een idee hebben over hoe dingen gemaakt kunnen worden en welke technieken men daarvoor kan gebruiken. Ze moesten leren om hun ideeën aan elkaar en aan anderen te presenteren. Zo is er tijdens een van de eerste lessen samen met de scholieren een lijst gemaakt met de belangrijkste aspecten van het ontwerpproces. Het proces werd daarbij verdeeld in vier fasen: verkennen, schetsen, overleggen en bouwen. Dit bleek tot tweemaal toe een zeer effectieve oefening. Niet alleen werd duidelijk welke vaardigheden in de eerste week werden geleerd (kijken, beschrijven, meten en tekenen) maar tevens bleek dat de leerlingen uitstekend in staat zijn deze lijst zelf samen te stellen. Met name het belang van het overleg werd nog eens door de leerlingen zelf benadrukt.
Tijdens het hele ontwerpproces is samengewerkt met een aantal verschillende groepen. Naast de groepen uit het onderwijstraject; scholieren van het Calvijn met Junior College en de Einsteinschool, kwamen er veel kinderen langs op de inloopmiddagen, die in de loop van de tijd een groep vormde die wekelijks terugkwam en eveneens een belangrijke bijdrage heeft geleverd binnen het proces. Ook werd er regelmatig overlegd met verschillende groepen buurtbewoners met wie gesprekken werden georganiseerd in groepen van 10 tot 15 personen. De verschillende groepen zoals de meidengroep, de Marokkaanse moeders en de bewoners van het eerste uur kregen de gelegenheid om zeer gedetailleerd te omschrijven hoe zij het toekomstige park voor zich zagen. Deze wensen werden door de scholieren vertaald in een ontwerp, dat weer werd besproken met de verschillende doelgroepen. Er was een constante wisselwerking.
Er zijn twee belangrijke publieke momenten geweest. Tijdens de eerste open dag op 19 mei 2005 is een eerste inventarisatie van wensen gepresenteerd in de vorm van drie scenario’s. Elk scenario bestond uit een verzameling van wensen en ideeën die gedurende de gesprekken in de eerste maanden telkens naar voren kwamen. Ze zijn vervolgens gegroepeerd rondom een specifiek thema, te weten activiteit, ontmoeting en veiligheid. Op 6 juli 2005 is het voorlopig ontwerp gepresenteerd.

Het voorlopig ontwerp
Het ontwerp bestaat uit twee verschillende lagen. De eerste laag is de landschappelijke laag oftewel de ondergrond. Dat is de basis die er voor zorgdraagt dat het terrein een parkachtig karakter krijgt en dat het gebied ontsloten wordt. Deze basislaag bestaat uit een grotendeels uit gras bestaand geaccidenteerd maaiveld. Dat wil zeggen dat het park opgebouwd is uit één grote en een aantal kleinere heuvels. Daarnaast zal er een groot aantal bomen in het park behouden, verplaatst en geplant worden. De basislaag bevat tevens de ontsluiting.
Een van de scholieren stelde een simpel ovaal pad voor in de vorm van een atletiekbaan. In het uiteindelijke ontwerp is er voor gekozen om deze ovale vorm te verdubbelen waardoor een soort paperclip ontstaat. Deze paperclip verdeelt het park in drie delen. Het eerste deel is een smalle zone aan de zijde waar het park grenst aan de Brede School. Deze zone is bestemd als speelzone. De tweede zone is de verblijfszone, een rustig deel met veel kijkgroen, bankjes en een fontein. De derde zone is de activiteitenzone. De tweede laag bestaat uit een reeks ‘stedelijke’ objecten. Deze objecten komen tegemoet aan de sterke wens van de buurtbewoners om het park ook echt te kunnen gebruiken. Om het aantal te beperken hebben veel van deze objecten meerdere functies. Ze worden op een zodanige manier in de landschappelijke laag ingebed dat zij het parkachtig karakter zo min mogelijk verstoren. De belangrijkste zijn een fontein annex pierebadje, een podium/tribune, een multifunctioneel sportveld, een klimwand annex beheerdershuisje, een standbeeld van De Staalman en een chillplek.

Vervolg
Face Your World StedelijkLab heeft inmiddels een vervolg gekregen. Na een aantal kleine aanpassingen is het ontwerp voor het Staalmanpark op 1 maart 2006 definitief goedgekeurd door de deelgemeenteraad. Dit betekent dat het park medio 2009 opgeleverd zal worden. Door de vergaande betrokkenheid die Face Your World vanuit de buurt heeft weten te genereren is besloten om deze verder in te zetten en te intensiveren. Er zijn inmiddels veel ideeën naar voren gebracht over de uitvoering en het beheer van het park. Deze bereidheid om mee te werken aan de totstandkoming van het park biedt de mogelijkheid om ook in de realisatiefase (en wellicht zelfs in de beheersfase) de buurt intensief te betrekken. Zo hebben de jongeren van De Blauwe Olifant reeds aangegeven dat zij graag een aantal objecten zouden willen realiseren voor het park. Ook zijn veel van de hier wonende mensen opgeleid als ambachtslieden, zij zouden zeer goed zijn in te zetten bij de realisatie van het park.
Om de bestaande betrokkenheid vanuit de wijk vast te houden en verder te stimuleren zijn de Stedelijke Werkplaatsen geïntroduceerd. Buurtbewoners en jongeren kunnen hier onder begeleiding van een projectleider (uitvoerder of ontwerper) de objecten produceren. De bewoners krijgen hiermee niet alleen een park dat aansluit bij hun eigen wensen. Tegelijkertijd bieden de Stedelijke Werkplaatsen een perspectief op onderwijs en opleiding voor een deel van de bewoners. De Stedelijke Werkplaats levert daarmee het begin van een model waarin onderwijs en werk de basis vormen voor het stimuleren van de economische draagkracht en het culturele zelfbewustzijn van de wijk.

Dennis Kaspori

Noot:
Van 15 oktober tot en met 6 november werd Face Your World tentoongesteld in het Stedelijk Museum Amsterdam. Gedurende verschillende bijeenkomsten kon men een bijdrage leveren aan de inspraak, de reflectie op het proces tot nu toe en de verdere uitwerking van de verschillende objecten. De museale ruimte werd zo ingezet voor een experimenteel proces waarin (buurt)participatie, politieke besluitvorming en creatieve verbeelding met elkaar werden verweven.

Projectgegevens:
Kunstenaar: Jeanne van Heeswijk en Dennis Kaspori
Opdrachtgever: SKOR
Locatie StedelijkLab Slotervaart: Henri Dunantstraat 2, Amsterdam
Oplevering: juli 2005 (voorlopig ontwerp)