Speelse taferelen

Hester Oerlemans ontwerpt speeltafels voor Basisschool De Tweesprong in Leek

Het Daltononderwijs is een vorm van leren die in de loop van de 20e eeuw uit de Verenigde Staten is komen overwaaien. Kernbegrippen van het Daltononderwijs zijn: vrijheid in gebondenheid, verantwoordelijkheid, zelfstandigheid, maar ook intensieve samenwerking. Een gemeenschappelijke ruimte op een Daltonschool heeft een scharnierfunctie. Het is de plek waar de sociale interactie plaatsvindt, waar de ruimte is toegespitst op het samenwerken tussen de leerlingen, maar ook op hun ontwikkeling binnen een relatieve vrijheid. Hier wordt als het ware het leven in de school aan het leven buiten de school gespiegeld. Toen de nieuwbouw van de gemeenschappelijke ruimte van de christelijke basisschool De Tweesprong in Leek werd opgeleverd, ontstond dan ook vrij snel de gedachte een kunstenaar te vragen deze ruimte een bijzondere betekenis te geven. In samenwerking met SKOR werd beeldend kunstenaar Hester Oerlemans (1961), thans in Berlijn en tot enkele jaren geleden in Arnhem wonend, uitgenodigd een plan te ontwikkelen. Zij vond meteen dat het Dalton-gedachtegoed daarbij een leidende rol moest spelen.
Door de vele ramen, een lichtkoepel, een niet te hoog plafond en rood linoleum op de vloer oogt de nieuwbouw van de gemeenschappelijke ruimte open, fris en vrolijk. Hier ontmoet men elkaar, wordt gepraat, gelezen, gepauzeerd, gegeten, gedronken en gekeken. Bij al deze handelingen is er steeds één voorwerp dat hiervoor de basis vormt: de tafel. Hester Oerlemans heeft dit vertrouwde object dan ook als vertrekpunt voor haar kunstwerk genomen. Ze kwam al snel tot een aantal heldere uitgangspunten: de ruimte moet multifunctioneel worden, ze moet een flexibele indeling en een dynamische uitstraling hebben, maar het geven van ruimte aan gezamenlijke ondernemingen binnen een speelse setting moet het allerbelangrijkste uitgangspunt zijn.

Tafel
Ze stelde voor om in de ruimte vier grote speeltafels te plaatsen: voor airhockey, tafelvoetbal, poolbiljart en carambole. Deze tafels kunnen allemaal afgedekt worden met een transparant blad. Wanneer er niet gespeeld wordt kan er op deze bladen uit krasvast perspex , gegeten, geschreven, gelezen, geknutseld en mateloos geknoeid worden. De vier grote speltafels zijn omringd door acht tafels voor vier tot zes leerlingen en acht tafels voor twee tot vier leerlingen. Op de eerste set kleinere, in hun uiterlijke verschijning heel normale tafels zijn op het blad steeds twee gezelschapsspelen geprint, op de acht andere is steeds een enkel spel te vinden. De spelattributen zijn opgeborgen in transparante plastic dozen die in verrijdbare kasten liggen opgeslagen (van elk spel zijn er steeds twee pakketten attributen aanwezig). Er kan Backgammon, het Ladderspel, Mens-erger-jeniet, Barricade, Cluedo, Sudoku, Scrabble, Scotland Yard, Spokentrap, Stratego en het Piratenspel gespeeld worden. Ook zijn er mogelijkheden voor schaken en Monopoly. In totaal bestaan er dertig verschillende spelmogelijkheden en elk spel wordt begeleid door een heldere handleiding. Leerlingen konden zelf ook ideeën voor spelletjes aandragen.
Tussen de diverse speelvelden staat een grote perspex vitrinetafel waar allerlei zelfgemaakte producten en creatieve uitingen van leerlingen getoond kunnen worden. Aan alle eenentwintig tafels kan gezeten worden op eenentachtig plastic kuipstoelen in negen verschillende kleuren (rood, groen, grijs, twee tinten geel, zacht oranje en donker- en licht blauw). Boven de grote speeltafels hangen groene, rode en blauwe lampen die sterk aan biljarttafellampen doen denken. Vier verrijdbare open boekenkasten en een gesloten spelletjeskast maken eveneens deel uit van het kunstproject. De kasten kunnen als scheidingswanden dienen zodat de gemeenschappelijke ruimte flexibel in te delen is. Leerlingen kunnen zodoende ook los van elkaar en in alle rust hun activiteiten uitvoeren. Op twee steekkarren kunnen de afsluitende plastic bladen geplaatst worden.

Subtiele verstoring van de werkelijkheid
Het kunstwerk in De Tweesprong is zo op het eerste gezicht niet als zodanig te herkennen. Dat geldt voor al het werk van Hester Oerlemans, dat regelmatig dicht tegen de alledaagse werkelijkheid aanschurkt. Het infiltreert op een uitgewogen, inventief speelse en vaak ook wat absurde wijze in die werkelijkheid. Vanaf halverwege de jaren negentig heeft ze veel werken gemaakt die de openbare ruimte op lichtvoetige en dynamische wijze net even op zijn kop zetten en daarmee op scherp. Jarenlang heeft ze, samen met kunstenaar Wilma Sommers, BAR SLECHT gerund. Deze mobiele bar (in de achterklep van een oude Mercedes en uitvouw- en uitneembaar) was overal te bestellen en zette menige zielloze locatie met behulp van harde muziek, drank en veel feestgedruis in vuur en vlam. Het werk Spooky Zoo was een reizende kinderboerderij die ondermeer op een eenzame plek in het havengebied van Hamburg werd opgebouwd. Er waren vertrouwde beesten als geiten, kippen, ganzen en schapen te vinden. Wat de beesten met elkaar verbond was dat ze allemaal wit waren. Omwonenden raakten zo aan de witte dieren verknocht dat ze niet wilden dat het geheel weer zou afreizen. Voor het binnenplein van het Calscollege, een middelbare school in IJsselstein heeft ze in 1999 het werk Jukebox gemaakt. Dit bestond uit een polyester gebouwtje met ingebouwde jukebox met 60 cd’s. Met het geld dat leerlingen betalen om hun favoriete liedjes af te spelen worden weer nieuwe gemeenschappelijke cd’s gekocht. Het werk blijft zo in beheer van de leerlingen die de muziekprogrammering steeds actueel kunnen houden.
In De Tweesprong heeft Hester Oerlemans een werk gerealiseerd dat een logisch vervolg is op deze reeks. Het heeft een optimale functionaliteit en appelleert direct aan de uitgangspunten van het Daltononderwijs, maar desondanks speelt het met die werkelijkheid. Het samen spelen, het aldus verkennen van de wereld en elkaar, het nemen en geven van verantwoordelijkheid en het aan elkaar binden kunnen hier door de leerlingen worden onderzocht, ontdekt en in de praktijk gebracht. Door de leiding van de school wordt het werk actief in het lesprogramma betrokken. Het wordt educatief in groepen ingezet. Pool en carambole zijn zelfs als keuzevak ingevoerd.
Tijdens de opening van het kunstwerk bleek dat de vele officieel genodigden met scheve ogen naar spellenwereld stonden te kijken. Toen ze zelf even mochten stortten ze zich massaal op het carambole en het airhockey. Om over het tafelvoetbal maar te zwijgen! Hoe zal het straks de leerkrachten vergaan? Zullen ze netjes met de leerlingen in het strijdperk treden of zullen ze toch met z’n allen het tafelvoetbal annexeren?

David Stroband

Projectgegevens:
Kunstenaar: Hester Oerlemans
Opdrachtgever: CBS voor Daltononderwijs De Tweesprong
Locatie: Oldenoert 23/1, Leek
Oplevering: 2006