Bianca Stigter, Mijmerkaart

Open 18
2030: Oorlogszone Amsterdam
Een oefening in het onvoorstelbare

De contemporaine sociale werkelijkheid van Amsterdam, waarin de debatten rond sommige maatschappelijke ‘issues’ slechts weinig creatieve ontwikkeling vertonen, kan door het fictieve element van een oorlog in Amsterdam in 2030 in een radicaal ander daglicht worden gesteld. Via Amsterdam als testcase gaat dit nummer over vragen en problematieken die de hedendaagse Westerse stad in het algemeen aangaan: angst & veiligheid, privacy & biopolitiek, controle & militarisering, globalisering & virtualisering, commercialisering en neoliberalisme. Brigitte van der Sande, curator van het project ‘2030:War Zone Amsterdam, trad op als gastredacteur van dit nummer.

Met bijdragen van: Brigitte van der Sande, Willem Schinkel, Dirk van Weelden , Stephen Graham, Frank Furedi, John Armitage, Tom McCarthy, Wietske Maas en Matteo Pasquinelli, Eyal Weizman, Gert Jan Kocken en het Israëlische duo Adi Kaplan & Shahar Carmel.

Een introductie bij de kunstbijdrage van Gert Jan Kocken, die als losse bijdrage met als titel Depictions of Amsterdam in the Second World War, in dit nummer is opgenomen.

Op 15 mei 1940 trokken Duitse soldaten van het 39ste legerkorps Amsterdam binnen over de Berlagebrug. Van die intocht zijn foto’s bewaard gebleven. Op een van die foto’s is een kaart van Amsterdam te zien. Een ambtenaar van de gemeente staat ermee voor het stadhuis op de Oudezijds Voorburgwal. Het is een grote kaart; breder dan twee mannen en zo hoog als een halve. Aan de bovenkant van de kaart zitten twee touwtjes; het is alsof hij net van de muur is gehaald. De kaart werd aangeboden aan de Duitse commandant om zijn troepen wegwijs te maken in de stad.

Een kaart als cadeau. Het is alsof de stad als een hond op haar rug gaat liggen en zegt toe maar: hier zijn mijn grachten en pleinen, mijn ziekenhuizen en kerken, mijn kazernes en kantoren, mijn water en land. Neem.
Nu zou zo’n cadeau niet meer nodig zijn; Google Earth vertelt meer dan een kaart van Amsterdam 1:10.000. Er is behalve het internet ook tomtom en een bedrijf als kaartopmaat.nl. Ik citeer de website: “U als gemeente-ambtenaar weet hoe belangrijk het is dat uw gemeente duidelijk in kaart wordt gebracht. Letterlijk. Voor uzelf, maar vooral voor de inwoners van uw gemeente. Wij helpen u graag bij het maken van de kaart die precies aansluit bij de wensen van úw gemeente. U kunt – als u dat wilt – in de vouwkaart van uw gemeente informatie extra opvallend laten weergeven. Bijvoorbeeld alle gemeentelijke instellingen, de overige openbare gebouwen als bibliotheken en theaters, wijkindeling voor de vuilnisophaal, de OV-lijnen et cetera. Ook de openingstijden van het gemeentehuis, belangrijke telefoonnummers en websites kunt u op de kaart vermelden. Het gemeentewapen op de vouwkaart? Geen probleem. Wat u maar wilt!”

Je kunt je afvragen of het toen nodig was. Amsterdam was in 1940 geen terra incognita. ‘Fall Gelb’, zoals de vaak uitgestelde inval in Nederland en België heette, had een Oberquartiermeister. Het Duitse leger beschikte ook over eigen kaarten van Nederland, schaal 1:50.000 en schaal 1.25.000. Nederlandse kaarten van Amsterdam waren natuurlijk gewoon te koop. Ter inkwartiering maakten de Duisters gebruik van hun bruggenhoofd in de stad. De Ortskommandantur trok op 17 mei in het Duitse consulaat aan het Museumplein, het gebouw waarin nu het Amerikaanse consulaat gevestigd is.
Een kaart van het centrum van Amsterdam nu lijkt op een kaart van het centrum van Amsterdam toen. De halve maan van de grachtengordel is nog steeds dezelfde, de Jordaan is nog steeds de Jordaan, het Paleis staat nog steeds op de Dam. Anders dan Rotterdam of Arnhem is Amsterdam de oorlog uiterlijk betrekkelijk onveranderd doorgekomen. De stad werd slechts een paar keer gebombardeerd. Er is in de vijf jaar bezetting evenmin veel gebouwd. Misschien is dat juist wel het verbluffende: het decor stond er al en staat er nog. Het Achterhuis aan de Prinsengracht werd gebouwd in 1740. Het is niet te zien dat op het Raamplein in 1942 de vrijwillige hulppolitie werd gevestigd in de eerste openbare handelsschool, dat in de Derde Weteringdwarsstraat tijdens de Hongerwinter een eethuisje voor medewerkers van Reen koeriersdienst van het verzet was, dat op de Willemsparkweg 186 een streekkwartier van de Nationale Jeugdstorm was gevestigd. Om maar wat te noemen.

We kunnen het niet meer zien, niet in het echt, en niet op de kaart van wat ooit echt was. Toch kunnen historische kaarten wel een indruk geven van wat toen belangrijk was. Ik citeer nogmaals kaartopmaat.nl, dat het begrip ‘mijmerkaart’ introduceert: “Een historische kaart van uw stad, regio of provincie is voor uw zakenrelaties een ware ‘mijmerkaart’ en een ontdekkingstocht aan veranderingen. Zij zullen er veel kijkplezier aan beleven. Een prachtig, origineel en blijvend relatiegeschenk.”

Er zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog heel wat kaarten gemaakt of opnieuw ingevuld, van andere dan gebruikelijke informatie voorzien. “Geen probleem. Alles is mogelijk.” Het lijkt ook toen de mantra van de kaartenmakers geweest te zijn. Het beruchtste voorbeeld is de stippenkaart. Het Bureau Statistiek van de gemeente zette in 1941 stippen op de kaart van Amsterdam, waarbij elke stip tien joden vertegenwoordigde. Op een andere kaart gaven de ijverige ambtenaren met kleur de verspreiding van joden per buurt aan. Hoe roder de wijk, hoe meer joden er woonden. Tot ze in 1943 uit het straatbeeld verdwenen waren, zoals Böhmker, der Beauftragte des Reichskommissars für die Stadt Amsterdam de Holocaust omschreef. In de huizen van gedeporteerde joden in de betere buurten trokken SD’ers of andere Duitsers. De huizen in de oude jodenhoek bleven meestal leeg. In de Hongerwinter werden ze nog een keer geplunderd, nu door mensen die op zoek waren naar hout om hun noodkacheltje te stoken. De meeste van deze woningen zijn niet meer opgebouwd. Daar is ook het decor weg. Om een overzicht van de schade te krijgen liet het Gemeentelijk Grondbedrijf de ruïnes op een kaart van Amsterdam tekenen die daarna de gatenkaart werd genoemd.

De Duitsers bleven ook militaire kaarten van Amsterdam en omgeving maken. ”Nicht für die Öffentlichkeit bestimmt”, staat er nog steeds op deze kaarten. In 1943 begonnen de Duiters wegens de te verwachte geallieerde invasie met het in staat van verdediging brengen van de stad. Amsterdam werd bestempeld tot Festen Platz, een stad die tot de laatste kogel verdedigd moest worden. In de dijken werd springstof aangebracht. Diverse verzetsgroepen brachten de aanwezigheid van de militaire steunpunten in de stad in kaart. Groep Albrecht maakte in 1943 een heel album gemaakt met kaartjes waarop is aangegeven in welke scholen, garages, kazernes allemaal Duitsers zaten.

De Binnenlandse Strijdkrachten werkten begin 1945 een plan uit om Amsterdam te beschermen tegen vernielingen en gewapende acties bij het terugtrekken van het Duitse leger. Onder die plannen viel de verdediging van belangrijke voorzieningen als gasfabrieken, elektriciteitscentrales en stations. Het verzet bracht ook zaken als de Duitse telefoonlijnen in kaart. Veel van de verzamelde informatie was bedoeld voor de geallieerden in Engeland. Van sommige door het verzet getekende kaarten is nog niet bekend wat ze precies aangeven. Rode vierkanten en strepen die hun geheimen niet meer prijsgeven.

In de Ortskommandantur op het Museumplein hing een kaart van Duitsland waarop de door de geallieerde bezette gebieden van het Reich door Duitse militairen rood waren gekleurd. In mei waren er geen witte plekken meer.

33 Afzonderlijke kaarten van Amsterdam zijn door Gert Jan Kocken over elkaar heen gelegd. Zo kun je proberen de geschiedenis van de stad in een beeld te vangen, zowel de verspreiding van de joden als de locatie van niet ontplofte bommen, zowel de militaire verdedigingswerken van de Duitsers als de pogingen van het verzet die in kaart te brengen. Een kaart is nooit het gebied, maar op deze mijmerkaart lijkt het wel zo. Handgeschreven teksten, correcties, soms nauwelijks leesbare krabbels geven de kaarten een materialiteit die het verleden heel dichtbij brengt. Zelfs een vlek of een kras mogen meedoen; ook zij geven aan hoe er in Amsterdam is geleefd en gestorven. De kaart van Kocken is zo groot dat zulke details op kunnen vallen. Hij meet 310 bij 400 centimeter.

Ik citeer nog eenmaal kaartopmaat.nl: “Begin 21e eeuw kunnen we achter onze pc de hele wereld bekijken, bijvoorbeeld met Google Earth. Wat in al die eeuwen echter niet is veranderd, is de menselijke fascinatie met kaarten. Als je je over een kaart buigt, beland je als het ware in dat landschap. Je zoekt op een kaart naar vreemde, exotische landen en streken. In vogelvlucht trek je over hooggebergtes en steppen. Je volgt de eindeloos meanderende rivier tot de oorsprong aan toe. Voor je het weet, heeft de kaart je te pakken en ben je zo uren verder.”

Vervang landschap door stad, exotisch door dichtbij. Hooggebergtes zijn grachten, een steppe is het Museumplein, de Amstel meandert.

Voor deze tekst is gebruik gemaakt van Bianca Stigter, De bezette stad. Plattegrond van Amsterdam 1940-1945 (Amsterdam: Athenaeum Polak & Van Gennep, 2005).