Activiteitenplan 2009-2012

1. Inleiding en samenvatting

Het doel van SKOR is het ontwikkelen en realiseren van bijzondere kunstprojecten in relatie tot de openbare ruimte. SKOR wil tevens een bijdrage leveren aan de kwaliteit van de openbare ruimte in de meest brede zin van het woord. In de werkwijze staat derhalve het praktisch handelen, gericht op het realiseren van kunstwerken, voorop. Daarnaast houdt SKOR zich bezig met reflectie en theorievorming, en heeft zij een geheugenfunctie als kennis- en documentatiecentrum op het terrein van kunst en openbare ruimte. (Hoofdstuk 2.)
Deze drie activiteiten – praktijk, reflectie, geheugen – waren in de afgelopen periode goed te herkennen. Het zwaartepunt ligt vanouds op de praktijk. In de uitvoering onderscheidde SKOR drie werkgebieden: voorbeeldprojecten, reguliere projecten in de volksgezondheid, en reguliere projecten in het onderwijs. Naast deze hoofdtaken ontplooide SKOR ondersteunende activiteiten zoals debatten, lezingen en publicaties. SKOR werkte samen met tal van andere organisaties. (Hoofdstuk 3.)

Er zijn meerdere redenen om, vanuit een gelijkblijvende doelstelling, het activiteitenpakket van SKOR in de komende periode anders te benoemen en anders te rangschikken. Door ontwikkelingen in de samenleving, in de kunst en in het overheidsbeleid staan de openbare ruimte en het publieke domein voortdurend ter discussie. De ervaring leert dat van SKOR een rol en een positie in deze discussies wordt verwacht. Door het wegvallen van de reguliere kunstprojecten in de gezondheidszorg, komt in het werk van SKOR een sterkere nadruk te liggen op de voorbeeldprojecten, die per definitie vooroplopen in de discussie en in de wisselwerking tussen theorie en praktijk. Tenslotte wil SKOR haar ‘stille waarden’ – een unieke, langjarige documentatie en een dito vakbibliotheek – meer dan voorheen toegankelijk maken voor derden. (Hoofdstuk 3 en 4.)

In het beleidsplan voor de periode 2009-2012 heeft SKOR haar activiteiten geordend in de drie werkvelden praktijk, theorie en documentatie. De inzet om exemplarische kunstprojecten te realiseren blijft onverminderd (praktijk), SKOR zal met bijeenkomsten en publicaties actief bijdragen aan de ideeënvorming (theorie), en de schat aan informatie die in SKOR als kenniscentrum ligt opgeslagen, wordt toegankelijk gemaakt (documentatie). (Hoofdstuk 4.)
De plannen voor de komende periode leiden tot enkele veranderingen in de organisatie, waarbij een uitbreiding van 1,5 fte gewenst is. (Hoofdstuk 5.)
SKOR blijft trouw aan zichzelf en aan haar doelstelling, maar ze benut de ervaring en het voortschrijdend inzicht van de afgelopen jaren om haar eigen taken opnieuw en met een zo groot mogelijke precisie te formuleren. SKOR kan hierdoor in de komende jaren dichter bij haar doel komen dan ooit.

2. Doelstelling en positionering

De belangrijkste doelstelling van SKOR is het ontwikkelen en realiseren van bijzondere kunstprojecten in relatie tot de openbare ruimte. SKOR wil hiermee tevens een bijdrage leveren aan de kwaliteit van de openbare ruimte in de meest brede zin van het woord. Deze twee doelen staan niet los van elkaar: het tot stand brengen van een kunstwerk is tegelijkertijd een middel tot ideeënvorming en publiek debat. Een SKOR-project is meer dan een kunstwerk alleen.

SKOR is, zoals haar naam aangeeft, werkzaam in het gebied waar kunst en openbare ruimte elkaar ontmoeten. Dat is een weids en veranderlijk werkterrein. De samenleving en haar publieke domein veranderen voortdurend, en dit geldt ook voor de beeldende kunst. SKOR geeft in haar werkwijze ruimte aan deze dynamiek. Ieder kunstproject kan een nieuw, aanvullend, confronterend of verruimend perspectief op maatschappelijke kwesties bieden. Daarnaast stelt SKOR actuele thema’s aan de orde in de vorm van lezingen, debatten en publicaties. De werkwijze van SKOR steunt op een solide basis van kennis en ervaring, dankzij een uniek archief dat vijfentwintig jaar geschiedenis van kunst en openbare ruimte documenteert, een gedegen vakbibliotheek en een uitgebreid en langjarig netwerk.
Bij de realisatie van kunstprojecten werkt SKOR per definitie samen met anderen. SKOR beschikt over kennis, kunde en een budget, terwijl de samenwerkingspartners (organisaties en instellingen) beschikken over gebouwen of grond en dus over locaties voor kunstopdrachten. SKOR treedt op als partner, adviseur, begeleider en medefinancier. Door een opdrachtsituatie goed te analyseren en randvoorwaarden te stellen biedt SKOR garanties voor een interessante opdrachtformulering. Bovendien staat SKOR borg voor de inhoudelijke vrijheid van de kunst. SKOR is selectief in de projecten waaraan zij deelneemt. Zij ondersteunt geen ‘veelvoorkomende’ opdrachtsituaties, noch projecten waarin een noodzakelijke rol van SKOR niet kan worden beargumenteerd.

De mate van openbaarheid en het publieksbereik verschillen per project. De doelgroep is soms klein en gericht, bijvoorbeeld personeel en patiënten van een psychiatrische kliniek, of professioneel in kunst geïnteresseerden; soms groot en breed, bijvoorbeeld bij een grote manifestatie in een stad; en soms is het publiek niet onmiddellijk te duiden, bijvoorbeeld wanneer gebruik wordt gemaakt van publieke media zoals urban screens of mobiele telefonie.

Om haar werk goed te kunnen doen, volgt SKOR de ontwikkelingen in zowel de kunst als het publieke domein op de voet. Ze werkt samen met tal van organisaties op lokaal, regionaal en internationaal niveau. Ze geeft talent de kans zich op dit terrein te ontwikkelen en initieert innovatieve modellen om theorie en praktijk aan elkaar te toetsen. SKOR heeft sinds de oprichting in 2000 veel navolging gekregen in binnen- en buitenland. De aanpak blijkt inspirerend voor andere opdrachtgevers die zich met kunst en openbare ruimte bezig houden; soms worden plannen zelfs bijna letterlijk overgenomen. SKOR voldoet ruimschoots aan haar voorbeeldstellende taak.

Vanuit de kunst opererend komt SKOR in aanraking met vrijwel alle lagen in de maatschappij en met alle aspecten die de fysieke evenals de niet-fysieke inrichting van het publieke domein betreffen. Zij is daarbij een intermediair bij uitstek. Meer in het bijzonder fungeert SKOR als voortrekker, platform en kenniscentrum. Deze functies zijn in de voorbije periode goed te onderscheiden, en zullen in de komende jaren nog beter herkenbaar worden.

3. Terugblik 2005-2008

Het ontwikkelen en realiseren van kunstprojecten was de belangrijkste taak van SKOR in de afgelopen beleidsperiode. Zij werden onderscheiden in: voorbeeldprojecten, reguliere projecten in de gezondheidszorg, en reguliere projecten in het onderwijs. Voorts ontplooide SKOR ondersteunende activiteiten zoals debatten, lezingen en publicaties.

Hoofdtaken

SKOR verrichtte de volgende drie hoofdtaken:

1. Voorbeeldprojecten en manifestaties. De voorbeeldprojecten richtten zich in deze periode vooral op de ruimtelijke ordening. Met als kernvraag: hoe kan kunst een zinnige bijdrage leveren aan de ruimtelijke ontwikkeling van Nederland? Onder de titel ‘Beyond Leidsche Rijn’ (2004-2009) ontwikkelde SKOR i.s.m. de gemeente Utrecht meerdere kunstprojecten en manifestaties, die thema’s aanroerden als het suburbane wonen, leven en bouwen, en die exemplarisch zijn voor kunstenplannen in andere VINEX-wijken. In het ‘Ruimtelijk Architectonisch Raamwerk’ voor Sint Oedenrode worden vanuit een historische reflectie de ontstaansgeschiedenis en plattegrond van het dorp onderzocht waarna een podium voor kunstprojecten ontstaat.
Manifestaties vormen een bijzondere projectencategorie. Zij zijn geen doel op zich maar hebben een laboratoriumfunctie en dienen vooral om nieuwe ontwikkelingen in gang te zetten. Voorbeelden zijn ‘Pursuit of Happiness’ in Leidsche Rijn in Utrecht, ‘Quicksand’ in de Pijp (i.s.m. de Appel/CTP) en ‘Liefde in de Stad’, beide in Amsterdam.

2. Reguliere projecten in de volksgezondheid. Sinds 1984 hebben SKOR en haar voorgangers de uitvoering verzorgd van een rijksregeling voor kunst bij nieuwbouw van volksgezondheidsinstellingen. Deze regeling is per 1 januari 2006 beëindigd. Tot de laatste kunstwerken die in dit kader tot stand kwamen, behoren de archeologische sculptuur van Edwin Zwakman voor ziekenhuis De Tjongerschans te Heerenveen, drie sculpturen van Thomas Rentmeister in ziekenhuis Deventer, en het project ‘Waterlanders’ van Marieke van Diemen voor het ziekenhuis te Purmerend.
Naast deze incidentele kunstwerken zette SKOR een aantal projecten op met een meer onderzoeksmatige aanpak. Zo is in twee projecten (het Reminiscentie-project i.s.m. Zorgonderzoek Nederland en het verwante project i.s.m. de Vivium Zorggroep) onderzocht hoe kunst kan bijdragen aan een andere benadering van dementie.

3. Reguliere projecten in het onderwijs. Ook voor kunstprojecten in het onderwijs kreeg SKOR bij aanvang een vast budget mee. Ook hier realiseerde SKOR zowel incidentele kunstwerken bij onderwijsinstellingen als onderzoeksmatige kunstprojecten over het thema onderwijs.
Het ‘Schoolpleinenproject’ (i.s.m. Premsela. Dutch Platform for Design and Fashion) toetst de mogelijkheden en voorwaarden van het schoolplein als stedelijke sociale ruimte. Een ander voorbeeld is het beeldgenererende systeem dat Driessens en Verstappen als kunstwerk introduceerden in het onderzoeksgebouw van het Leids Universitair Medisch Centrum.

SKOR geeft sinds 2004 Mr. Motley uit, een kunsttijdschrift voor jongeren. Het blad blijkt mede vanwege de lesbrieven goed te voldoen in een behoefte binnen het middelbaar en hoger onderwijs. Losse verkoop en abonneebestand zijn aanzienlijk gegroeid, tot een betaalde oplage van 3.400 exemplaren aan het eind van 2007.

Overige activiteiten

De overige activiteiten van SKOR dienden vooral ter ondersteuning van de hoofdtaken. SKOR organiseerde lezingen en debatten die gerelateerd waren aan projecten of publicaties, zoals een reeks lezingen en debatten bij de tentoonstelling ‘Pursuit of Happiness’ in Leidsche Rijn. Ook initieerde SKOR symposia over actuele onderwerpen, bijvoorbeeld in 2005 over de bijdrage die beeldende kunst kan leveren aan de complexe processen van ruimtelijke ordening in Nederland (i.s.m. het Ruimtelijk Planbureau).

De jaarlijkse SKOR-lezingen hebben een meer zelfstandige positie. In 2004 hield de Amerikaanse kunsthistorica Miwon Kwon een lezing over de geschiedenis van ‘site specific art’ vanaf de jaren zestig en analyseerde zij de hedendaagse betekenis ervan. In 2005 sprak de Amerikaanse sociologe Saskia Sassen over het ‘maken’ van publieke ruimte via architectonische en artistieke interventies.

SKOR nam deel aan internationale symposia en lezingenprogramma’s om het internationale netwerk te vergroten en te onderhouden. Ook nationaal mengde SKOR zich in het debat, SKOR-medewerkers gaven lezingen in het land, en SKOR nam het voortouw in het Landelijk Overleg Kunst in Opdracht (LOKO). Zij organiseert sinds 2006 samen met een lokaal georganiseerde kunstinstelling de jaarlijkse ‘LOKOdag’.
Publicaties zijn een substantiële SKOR-activiteit geworden. Sommige publicaties verschenen naar aanleiding van projecten, zoals Regionale Identiteit. Kunst en Ruimtelijke planvorming (i.s.m. NAi Uitgevers). Alle projecten van SKOR zijn uitvoerig gedocumenteerd in woord en beeld in handzame publicaties en op de website. Daarnaast produceert SKOR het periodiek Open, cahier over kunst en het publieke domein (i.s.m. NAi Uitgevers). Het tijdschrift zoekt aansluiting met het internationale debat, met bijdragen van vooraanstaande auteurs zoals Brian Holmes, Lieven de Cauter, Geert Lovink en Chantal Mouffe.

Ervaringen en reflecties

In de afgelopen periode heeft SKOR het beleid voortgezet dat al bij de oprichting in 2000 was verwoord. De aandacht richtte zich vooral op het binnenhalen, ontwikkelen en realiseren van projecten. Het beleidsplan 2006-2008 was hierover helder: “De hoofdtaak van SKOR is het realiseren van kunstwerken op openbare plekken, producerend van karakter en direct gericht op het publiek.” De afdelingen documentatie, publicaties en communicatie waren dienstbaar. Uitzondering hierop was Open dat als theoretisch platform een onafhankelijke koers vaart.

In de loop van deze periode groeide de behoefte om vaker zelf initiatieven te nemen en daarbij financiers te zoeken. Met name in het onderwijs heeft SKOR serieus gepoogd het onderwijs tot thema van een kunstproject te maken in plaats van te reageren op een concrete vraag voor een beeld bij een onderwijsgebouw. De praktijk bleek echter weerbarstig. Het onderwijs is door de vele verzelfstandigingen versplinterd geraakt. Dat maakt het niet gemakkelijk groepen bijeen te krijgen in een gezamenlijk initiatief. Gunstige uitzonderingen hierop vormden de samenwerking met Hogeschool InHolland (‘Droogzwemmen’, Schie 2.0) en met de TU-Eindhoven (‘Blob’, Jurgen Bey).

Doordat de verdeling in voorbeeldprojecten en reguliere projecten een zwaar stempel drukte op de werkwijze van SKOR, bestond er weinig ruimte om adequaat te reageren op urgente kwesties in het publieke domein, in het onderwijs of in de volksgezondheid. Op grond van deze ervaringen wil SKOR haar beleid en haar werkwijze voor de periode 2009-2012 zodanig inrichten, dat zij over de volle breedte van haar takenpakket inhoudelijk en slagvaardig kan optreden.

4. Plannen 2009-2012

SKOR wil, vanuit een gelijkblijvende doelstelling, in de periode 2009-2012 een andere en meer uitgesproken positie innemen. Het realiseren van kunstprojecten blijft van onverminderd belang, maar SKOR wil zich verder ontwikkelen tot een instelling die zich via de kunst bewust en strategisch inlaat met de publieke zaak. In dit hoofdstuk komen eerst de overwegingen bij deze koerswijziging aan de orde; daarna de gewijzigde rangschikking van het activiteitenpakket onder de noemers praktijk, theorie en documentatie; en tenslotte de samenwerkingsvormen waarnaar SKOR streeft.

Overwegingen

De twee belangrijkste statutaire doelen van SKOR zijn het ontwikkelen en realiseren van bijzondere kunstprojecten in relatie tot de openbare ruimte, en het leveren van een bijdrage aan de kwaliteit van de openbare ruimte in de meest brede zin van het woord. In de uitwerking lag het zwaartepunt tot dusver op het eerstgenoemde doel. Ook in de komende tijd blijft het realiseren van kunstprojecten van groot belang.

Het tweede doel kwam tot nu toe nog te weinig over het voetlicht, zo meent SKOR, en dat moet in de komende periode veranderen. Wie wil bijdragen aan de kwaliteit van de openbare ruimte kan dat niet zonder ook een bijdrage te leveren aan het debat over de openbare ruimte. Kunst in de openbare ruimte betreedt een domein vol sociale, politieke en culturele betekenissen, spanningen en conflicten. SKOR wil het debat hierover meer sturing geven en een eigen stem laten klinken. Hiertoe is het noodzakelijk dat SKOR structureel processen in de samenleving volgt en de samenhang tussen kunst en het publieke domein op het scherpst van de snede onderzoekt.

Het publieke domein staat onder invloed van tal van veranderingen. Decentralisatie en privatisering hebben geleid tot publiekprivate samenwerkingsvormen in vrijwel alle sectoren. Publieke belangen worden hierdoor meer dan voorheen vermengd met economische en beheertechnische belangen. Dit werkt door in de fysieke openbare ruimte maar ook in het onderwijs en de gezondheidszorg. Ook andere aspecten van het publieke domein, zoals intellectuele en culturele uitwisseling, berichtgeving en opinievorming, staan onder invloed van een voortschrijdende neoliberalisering in een geglobaliseerde en gemediatiseerde wereld.

De term ‘openbare ruimte’ blijkt in de praktijk te beperkt en moeilijk te hanteren. Het gaat niet meer uitsluitend om de fysieke kant van de openbare ruimte maar vooral ook over de niet-fysieke aspecten, zoals de sociale, culturele en politieke dimensies. Het is van belang steeds opnieuw te onderzoeken wat met ‘openbaarheid’ en ‘ruimte’ wordt bedoeld.

De kunst is evenmin een vast gegeven. Zij is zich de afgelopen jaren steeds explicieter gaan verhouden tot de maatschappij en tot het publieke domein. Als ongebonden discipline is de beeldende kunst beter dan de ontwerpende disciplines in staat een vrije positie in te nemen en een andere kijk op de werkelijkheid te verschaffen. Kunst kan hiermee de werkelijkheid op een niet voor de hand liggende wijze doorgronden en onvermoede aspecten ervan blootleggen en tot verbeelding brengen. SKOR schept de voorwaarden voor een goede opdrachtsituatie en verschaft de kunstenaar een podium om zich tot de alledaagse werkelijkheid te verhouden. SKOR is daarmee een intermediair bij uitstek tussen kunst en maatschappij.

Deze positie is echter niet expliciet voorbehouden aan SKOR. De vraag hoe kunst zich tegenwoordig verhoudt tot het publieke doemin, houdt niet alleen de kunst zelf bezig, maar ook diverse kunstinstellingen. Deze moeten hun publieke missie opnieuw legitimeren of uitvinden. Ook SKOR wordt uitgedaagd haar eigen status te heroverwegen.

SKOR is in de bijzondere positie dat zij de genoemde thema’s kan onderzoeken aan de hand van concrete opdrachtsituaties. SKOR zal deze mogelijkheden nog meer dan voorheen benutten. Het betekent dat SKOR bij de selectie van kunstprojecten minder vraagafhankelijk zal opereren, en zich sterker zal afvragen welke opdrachtsituaties voor de kunst van belang zijn tegen de achtergrond van het debat over het publieke domein. Zodoende zal SKOR beter kunnen inspelen op opdrachtsituaties die tot kunstprojecten kunnen leiden met een grotere maatschappelijke relevantie. De thematische benadering wordt voortdurend getoetst en bijgesteld in een wisselwerking tussen praktijk en theorie.

Drie werkvelden

SKOR onderscheidt voortaan drie werkvelden, die een gelijkwaardige status binnen de organisatie krijgen: praktijk, theorie en documentatie. Dit stelt SKOR beter in staat het debat over de rol van de kunst in het publieke domein aan te jagen; er is meer inhoudelijke verdieping mogelijk; en er kan (intern en extern) ook meer kennisuitwisseling plaatsvinden. De drie werkvelden bestaan niet los van elkaar, maar versterken elkaar juist.

Werkveld 1: Praktijk

De praktijkgerichte activiteiten blijven een centraal onderdeel van SKOR. Ook in de toekomst zet SKOR zich in voor het realiseren van kunstprojecten. De uitwerking is aldus:

1. Thematische benadering. Voortaan zullen actuele thema’s in het publieke domein de keuze van opdrachtgevers, kunstenaars en situaties bepalen. SKOR wil kunstenaars in de gelegenheid stellen een nieuw perspectief te bieden op deze actuele kwesties.
De thematische benadering maakt het mogelijk meer samenhang tussen de projecten te bereiken en minder afhankelijk te zijn van de toevallige vraag. SKOR profileert zich sterker als inhoudelijk betrokken instantie, die zich de actualiteit aantrekt, maar die tevens waakt voor de waan van de dag. Een inhoudelijk, thematisch kader komt ook de interne samenwerking ten goede en daarmee de producten die SKOR aflevert.
Een voorbeeld van een bruikbaar maatschappelijk thema is de kwestie van het (vermeende) gebrek aan historisch besef en de behoefte aan een nationale geschiedeniscanon. Dit thema heeft al geleid tot de opzet van een SKOR-project rond het Spinozamonument in Amsterdam, waarvoor Thomas Hirschhorn, Aernout Mik en Maurice Nio zijn benaderd. Andere thema’s kunnen worden gevonden in de discussies over gezondheidszorg, veiligheid, mobiliteit, onderwijs, publieke meningsvorming, landschap en recreatie.

2. Allianties. Het incidentele kunstproject met een persoonlijk getinte driehoeksverhouding opdrachtgever-kunstenaar-begeleider is steeds zeldzamer in de praktijk van SKOR. Dit komt mede doordat projecten groter en organisatorisch gecompliceerder worden, met meer partijen, uiteenlopende belangen en een lange voorbereidingstijd om de basisvoorwaarden, de uitgangspunten en de financiële kaders te waarborgen. Het gaat bijvoorbeeld om grootschalige ontwikkelingen in Zuid-Limburg, in de strook langs het Noordzeekanaal van IJmuiden tot aan Pampus, de Tweede Maasvlakte, de Rijn-Gouwelijn en de zogeheten ‘Cultuurmijl Enschede’.
Om op dit schaalniveau kunstprojecten tot een succes te brengen, is alliantievorming noodzakelijk. Een risico is hierbij dat niet altijd helder is waar de verantwoordelijkheden liggen en wie de opdrachtgever is, aangezien de opdracht van een combinatie van instellingen komt die geen persoonlijke relatie met de kunstenaar opbouwen. SKOR wil erop toezien dat de kunstenaar hiervan niet de dupe wordt.

3. Projecten gezondheidszorg. Het einde van de regeling Volksgezondheid betekent niet het einde van het contact van SKOR met deze sector. In het besef dat de zorg belangrijke thema’s blijft leveren voor de maatschappelijke agenda, houdt SKOR de deur open voor gemotiveerde instellingen, die belangrijke kunstprojecten ambiëren.

Ook hier wil SKOR innoverend omgaan met het complexe opdrachtgeverschap. SKOR wil een aantal personen die strategische posities in de zorgsector bezetten, bijeen brengen in een alliantie die urgente kwesties binnen de volksgezondheid kan benoemen en aan de kaak kan stellen. Zij kunnen worden aangevuld met onafhankelijke deskundigen. Deze groep zal zich niet bezighouden met de artistieke aankleding van de onder hun beheer vallende instellingen, maar onderwerpen en situaties aandragen waarop de kunst een ander perspectief kan bieden.

Het reeds bestaande onderzoek Reminiscenties (i.s.m. Zorg Onderzoek Nederland, ZonMW) is hiervan een goed voorbeeld, evenals het plan voor een videonetwerk in het Jeroen Bosch Ziekenhuis te ’s-Hertogenbosch.
4. Projecten onderwijs. Ook in het onderwijs richt SKOR zich bij voorkeur op een integrale benadering van het onderwijs als thema.

De ervaring heeft geleerd dat allianties en budgetten vanuit de onderwijswereld moeilijk bijeen zijn te brengen. Daarom streeft SKOR ernaar vanuit andere projecten op een natuurlijke wijze aan te sluiten bij het onderwijs. In dat geval is dus niet een onderwijssituatie zelf de aanleiding voor een project, maar ontstaat een project buiten het onderwijs om, en legt het project vanuit deze eigen positie een verbinding met het onderwijs.

Een reeds bestaand voorbeeld is het project voor Sint Oedenrode, waarbij het ontwerp van een wandelpad deel uitmaakt van het studieprogramma van studenten van de Universiteit Wageningen. Vergelijkbare mogelijkheden doen zich voor bij de ‘Cultuurmijl Enschede’, en bij het kunstproject dat in Flevoland een relatie zal leggen tussen de N23, de Hanzelijn en het Observatorium van Robert Morris.

Werkveld 2: Theorie

Sinds enkele jaren bestaat er in binnen- en buitenland een levendig discours over de condities van de openbare ruimte en de publieke sfeer. Het discours wordt gevoerd door politici en beleidsmakers, sociologen en filosofen, kunstenaars en architecten. Het heeft de vorm van een maatschappelijk debat maar ook van theoretische vertoogvorming. Het ontleent urgentie aan dominante processen als globalisering, digitalisering, liberalisering, privatisering, individualisering, en de migratie- en vluchtelingenproblematiek.

SKOR wil vanuit haar eigen expertise bijdragen aan dit discours, en de toon zetten in het culturele en artistieke debat hierover in Nederland. In de afgelopen jaren heeft de theorie zich tot een volwaardig instrument ontwikkeld dat de praktijk van SKOR onderbouwt, aanvult en problematiseert door onderzoek, analyse en reflectie. Sommige theorieactiviteiten staan in directe relatie tot concrete projecten, een ander deel bestaat uit vrije, kritische theorievorming. In de komende periode wil SKOR de wisselwerking tussen theorie en praktijk intensiveren en beter structureren. De theorieactiviteiten krijgen een minder incidenteel karakter. Het cahier Open treedt met meer activiteiten naar buiten, en daarnaast versterkt SKOR het debat met andere publicaties, lezingen, symposia en diverse vormen van samenwerking en uitwisseling.

Concreet gaat het om deze activiteiten:

1. Projectgebonden publicaties. Een deel van de publicaties sluit aan bij projecten van SKOR met een onderzoeksmatig karakter. Ze schetsen en problematiseren de context waarbinnen de kunstwerken zijn ontstaan en onderzoeken de betekenis van de kunstprojecten voor het publieke domein. Deze categorie publicaties vergt een intensieve samenwerking met de praktijk. Ze zijn bedoeld voor zowel een gespecialiseerd als een breed inhoudelijk geïnteresseerd publiek en worden verspreid via een uitgever.

2. Open, cahier over kunst & het publieke domein. Het halfjaarlijkse tijdschrift Open wordt uitgegeven door NAi Uitgevers, heeft een onafhankelijke redactie, en verschijnt tweetalig (N/E). Met zijn themanummers staat Open garant voor het creëren en stimuleren van autonoom en experimenteel gedachtegoed rond kunst en publieke ruimte. Open brengt nieuwe opvattingen over het publieke domein in kaart en publiceert daarover diepgravende bijdragen van internationale auteurs en kunstenaars. Het cahier vult aldus de praktijk van SKOR aan met een overkoepelend theoretisch kader, dat wil uitdagen en prikkelen. De vaste redactie zoekt regelmatig samenwerking op met gastredacteuren of externe deskundigen, om hun expertise in te zetten bij de uitwerking van een speciaal thema, en om uitwisselingen van kennis en kennisdomeinen te stimuleren.

3. Presentaties, symposia, lezingen, debatten. SKOR organiseert regelmatig bijeenkomsten, al dan niet gekoppeld aan projecten of publicaties.
SKOR streeft ernaar eenmaal per twee jaar een groot, internationaal symposium te houden. Onderwerpen komen voort uit de praktijk van SKOR, maar hebben een breder belang en een grotere reikwijdte. Parallel aan het symposium verschijnt een substantiële publicatie (N/E) die niet alleen fungeert als reader maar ook als zelfstandig boekwerk.

De jonge traditie van de jaarlijkse SKOR-lezing wordt voortgezet. De lezing wordt gegeven door een toonaangevende spreker over een urgent onderwerp binnen de praktijk en theorie van de terreinen waar SKOR zich toe verhoudt. Van iedere lezing verschijnt een kleine publicatie (N/E), zodat een structurele en betekenisvolle vorm van documentatie ontstaat, die van belang is voor het veld en aanverwante domeinen. De SKOR-lezing is bedoeld voor een groot publiek van belangstellenden en belanghebbenden.
De presentatie van een nieuwe Open gaat steeds gepaard met een voordracht of debat over het thema van het betreffende nummer.

SKOR wil i.s.m. kunstacademies en relevante lectoraten als Kunst in de Maatschappij of Kunst in de Publieke Ruimte lezingenseries organiseren. Deze beogen een wisselwerking aan te gaan met een jong, zich specialiserend publiek.

Werkveld 3: Documentatie

SKOR beschikt over een goed geoutilleerde bibliotheek en een uniek archief. Tot nu toe lag de nadruk op het voor eigen gebruik documenteren en archiveren van de kunstprojecten. Ook de publiciteitsmiddelen (publicaties, website, digitale nieuwsbrieven, uitnodigingen, persberichten) werden vooral ingezet om te informeren over en aandacht te vragen voor de kunstprojecten die SKOR realiseert.

In de komende jaren wil SKOR haar kennis beter toegankelijk maken en breder aanbieden. In feite is SKOR nu al een landelijk kenniscentrum over kunstprojecten in relatie tot de maatschappij en het publieke domein. SKOR wil dit kenniscentrum meer dan tevoren openstellen voor belangstellenden en belanghebbenden, onder wie kunstprofessionals en opdrachtgevers.

De verbeterde toegankelijkheid krijgt op deze manieren vorm:

1. Internet: webdossiers en forum. De website van SKOR wordt uitgebouwd tot een digitaal kennis- en communicatiecentrum. De site behoudt daarnaast zijn publicitaire en archiverende functie.
De kennis wordt toegankelijk gemaakt in zogeheten webdossiers. Zij behandelen onderwerpen die voor het werkterrein van SKOR van belang zijn, gerelateerd aan de nieuwe thematische indeling van de SKOR-projecten. De dossiers bieden inhoudelijke verdieping en leggen verbindingen tussen concrete projecten en thema’s uit het inhoudelijke, theoretische of maatschappelijke debat. Ook bevatten ze links naar andere auteurs, publicaties en activiteiten zoals tentoonstellingen, debatten, lezingen en symposia.
Nieuw op de website is ook een forum dat dient als platform voor discussies over onderwerpen die raken aan het werkterrein van SKOR. Maandelijks, of wanneer de actualiteit erom vraagt, wordt een stelling of column geponeerd, waarna belangstellenden via de digitale nieuwsbrief worden uitgenodigd te reageren. Ook nadat de discussie is gesloten, blijven de bijdragen beschikbaar in het archief, desgewenst aangevuld met een bibliografie van relevante teksten en publicaties.

2. Reader kunst en openbaarheid. SKOR zal een reader met kunsttheoretische en kunsthistorische teksten samenstellen als inleiding op het werkterrein van kunst en openbaarheid. De bibliotheek en het archief van SKOR vormen hiervoor een bijna onuitputtelijke bron. De reader is bedoeld voor een professioneel geïnteresseerd publiek.

3. Publicaties. Voor de documentatie van het werk van SKOR blijven voorts die publicaties van belang die beleidsondersteunend zijn en die het beleid van SKOR illustreren en legitimeren. Hieronder vallen de jaarverslagen maar ook publicaties die vooral bedoeld zijn voor opdrachtgever en relaties.

Samenwerking extern

SKOR werkt waar mogelijk samen met anderen. Dat zal ook gebeuren bij het benoemen en definiëren van actuele thema’s, zoals beschreven onder ‘Werkveld 1: Praktijk’. SKOR zal meer dan voorheen zelf het initiatief nemen tot samenwerking. De allianties worden gevonden in bestaande of te creëren koepels van organisaties of personen met wie een thema wordt aangescherpt als basis voor het formuleren van projecten. Een eerste aanzet hiertoe zijn de plannen voor de manifestatie ‘Niet Normaal. Difference on Display’ in 2009, onder het thema Gezondheid. Dit wordt een grote kunstmanifestatie over normaal zijn en normering.
SKOR wil zich meer open stellen voor extern talent. Gedacht wordt aan een alliantie met bijvoorbeeld het Curatorial Training Programm (CTP) van de Appel. Door jonge curatoren met zeer uiteenlopende achtergronden in te zetten bij SKOR-projecten wordt een onmiddellijk effect bereikt op de drie werkvelden praktijk, theorie en documentatie, het levert nationaal en internationaal nieuwe contacten op, en het zorgt voor de aanwas van nieuw talent. Op hun beurt kunnen de CTP’ers die bij SKOR opgedane ervaring, kennis en contacten meenemen naar een nieuwe werkplek in het buitenland.

Intensieve samenwerkingsverbanden met externe instellingen en personen leiden tot een interessante uitwisseling van kennis, kunde en ervaring. Door bijvoorbeeld een externe partij te vragen zich te buigen over een project met een vraagstelling waarmee SKOR op dat moment weinig ervaring heeft, wordt extra expertise in huis gehaald. Dankzij de vele uitnodigingen voor deelname aan internationale symposia en het geven van gastcolleges aan buitenlandse academies heeft SKOR, daarbij geholpen door haar voorgeschiedenis, een goed netwerk met buitenlandse initiatieven en organisaties.
De expertise op het terrein van kunst en openbaarheid is een exportartikel. Ook al heeft Nederland de neiging wat relativerend te doen over de eigen verrichtingen op dit gebied, er bestaat internationaal veel belangstelling voor, en verbazing over, wat hier wordt bereikt. Het zou fantastisch zijn indien die erkenning met gepaste trots wordt uitgedragen door de Nederlandse culturele vertegenwoordigers in het buitenland.

5. Organisatie en werkwijze

De opbouw van de organisatie van SKOR is door de jaren heen nagenoeg onveranderd gebleven maar zal een kleine uitbreiding behoeven om de nieuwe opzet te kunnen realiseren. Tot nu werd het werk gedaan door een directeur (1fte), vier projectcoördinatoren (3,5 fte), twee productiemedewerkers (1,6 fte), een medewerker documentatie (0,7 fte), een medewerker communicatie en voorlichting (0,6 fte), een medewerker publicaties (0,7 fte), een hoofdredacteur Open (0,3 fte) en administratieve en secretariële ondersteuning (1,7 fte). Daarnaast zijn enkele freelance adviseurs voor een periode van twee tot drie jaar aan het bureau verbonden. Wanneer daartoe aanleiding bestaat worden oproepkrachten ingeschakeld voor bureauwerkzaamheden of projecten. De boekhouding is gedeeltelijk uitbesteed.

De projecten worden voorbereid en begeleid door de projectcoördinatoren (van wie één artistiek leider) en de freelance adviseurs. Na een interne bespreking worden de projecten voorgelegd aan een Adviescommissie, die zich niet bemoeit met de selectie van kunstenaars, maar de motieven beoordeelt op grond waarvan SKOR meent een project te moeten opstarten. Deze commissie adviseert aan het bestuur dat daarop een besluit neemt.
De teambesprekingen krijgen in de komende periode een meer integraal karakter. Naast de projecten worden voortaan ook de zaken met betrekking tot theorie en documentatie geagendeerd. Tot nu legde SKOR alleen de voorbeeldprojecten voor aan de Adviescommissie en niet de reguliere projecten; vanaf 2009 worden alle projecten voorgelegd. Omdat de agenda van de Adviescommissie hierdoor zwaarder wordt, zal de vergaderingfrequentie toenemen van 4 à 5 tot 6 à 7 vergaderingen per jaar. De samenstelling van de Adviescommissie wordt herzien.

De positie en inzet van de freelance adviseurs verandert. Zij werden geselecteerd vanwege specifieke kwaliteiten (achtergrond, kennis, milieu) die onvoldoende aanwezig zijn binnen het bureau. Deze specifieke kennis en expertise wordt voortaan binnengehaald door de inschakeling van extern talent bij het bedenken en vormgeven van specifieke projecten, publicaties of symposia. Dit vergt extra inspanning van de vaste medewerkers. Met een extra 1,5 fte kan hierin worden voorzien. Deze uitbreiding kan deels worden gerealiseerd door de werktijd van parttime medewerkers uit te breiden.